Người Việt xưa có lối nói rất thẳng khi bàn về thói so đo hình thức. Câu ca dao quen thuộc dưới đây là một ví dụ, và nó thẳng đến mức nghe xong người ta phải cười trừ:
Hơn nhau tấm áo manh quần
Thả ra bóc trần ai cũng như ai
Chỉ hai dòng, nhưng đủ để hạ bệ cả một cuộc đua mà đời nào cũng có: đua nhau ở cái vẻ ngoài.
Nghĩa đen của câu ca dao
Tấm áo manh quần là cách nói dân dã chỉ chung quần áo. Chữ "tấm", chữ "manh" đều gợi sự đơn sơ, ít ỏi — manh áo, manh chiếu là những thứ mỏng manh, chẳng đáng bao nhiêu. Ngay trong cách gọi tên, người xưa đã hạ thấp giá trị của thứ mà thiên hạ đang tranh nhau.
Thả ra bóc trần nghĩa là cởi bỏ hết những lớp ấy đi. Khi không còn quần áo phân biệt sang hèn nữa thì con người trở lại đúng với hình hài tự nhiên. Lúc đó, như câu ca dao chốt lại, ai cũng như ai: cũng chừng ấy tay chân, cũng biết đói biết rét, cũng có lúc ốm đau, rồi cũng đến lúc phải nhắm mắt xuôi tay.
Nghĩa đen của câu vì thế rất giản dị: cái làm nên khác biệt giữa người này người kia trong mắt thiên hạ, nhiều khi chỉ là mấy thước vải.
Nghĩa bóng — thông điệp thật sự
Câu ca dao không dạy ta xem thường chuyện ăn mặc. Nó đánh vào một thứ khác: thói lấy hình thức làm thước đo giá trị con người.
Ở làng xã xưa, chuyện "bằng chị bằng em" trong cái mặc là áp lực có thật. Một tấm áo mới dịp Tết, một bộ đồ tươm tất đi hội, đôi khi khiến người ta phải vay mượn, phải nhịn nhiều thứ khác. Người xưa nhìn ra sự vô lý ấy và nhắc bằng một hình ảnh không thể phản bác: cởi hết ra thì còn hơn kém gì nữa.
Ở chiều ngược lại, câu này còn là lời an ủi cho người nghèo. Nếu cái hơn chỉ nằm ở tấm áo thì cái kém cũng chỉ nằm ở tấm áo — nó không chạm được vào phẩm giá. Người mặc áo vá vẫn có thể là người ngay thẳng, biết điều, được xóm giềng nể trọng. Đó là chỗ ấm áp của câu ca dao, chứ không phải chỗ chua chát.
Hơn nhau tấm áo manh quần vì vậy vừa là lời cảnh tỉnh cho người đang mải đua, vừa là lời nâng đỡ cho người đang thấy mình thua thiệt.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ xuất xứ và cũng không thể quy cho tác giả nào. Người ta chỉ biết nó được truyền lại qua lời nói cửa miệng, thường được người lớn dùng để dạy con cháu hoặc để can một cuộc so bì trong họ, trong xóm.
Câu này thường được nhắc kèm những câu cùng mạch như người đẹp vì lụa, lúa tốt vì phân — nhưng hai câu nhìn về hai phía khác nhau. Một câu thừa nhận sức mạnh của cái vỏ, một câu nhắc rằng cái vỏ ấy tháo ra được. Người xưa để cả hai cùng tồn tại, và cả hai đều đúng ở phần của mình.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: đừng đo người bằng quần áo họ mặc. Cái nhìn ấy sai nhiều hơn đúng, vì quần áo phản ánh túi tiền và hoàn cảnh nhiều hơn là phản ánh con người. Nhiều người ăn mặc giản dị chỉ vì họ không coi đó là việc đáng bận tâm, chứ chẳng phải vì họ kém cỏi.
Bài học thứ hai: cuộc đua hình thức là cuộc đua không có đích. Luôn có người mặc đẹp hơn, sắm nhiều hơn. Ai lấy đó làm chuẩn cho lòng tự tin thì sẽ mãi bất an, vì cái chuẩn ấy thay đổi theo từng mùa.
Bài học thứ ba: hãy đầu tư vào phần không cởi ra được. Kiến thức, tay nghề, chữ tín, cách đối đãi với người — đó mới là thứ đi theo ta khi mọi lớp áo đã bỏ lại. Người xưa nói "bóc trần" chính là để chỉ ra ranh giới giữa cái vay mượn và cái thật sự thuộc về mình.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Thời nay, "tấm áo manh quần" đã mở rộng ra rất nhiều: điện thoại đời mới, xe cộ, những tấm ảnh chụp nơi sang trọng. Bản chất cuộc so đo không đổi, chỉ đổi món để so. Vì vậy câu ca dao vẫn đúng nguyên: hỏi mình đang mua để dùng, hay mua để người khác nhìn.
Trong gia đình, đây là câu rất nên nói với trẻ đang tuổi để ý bạn bè. Trẻ hay tủi khi thấy bạn có món đồ mình không có. Người lớn có thể giải thích rằng những thứ ấy chỉ là lớp ngoài, còn cái làm bạn bè quý nhau lâu dài là tính nết, là sự tử tế, là biết giữ lời.
Trong công việc, câu ca dao nhắc ta cẩn thận với ấn tượng đầu tiên. Người ăn mặc bảnh bao chưa chắc làm được việc; người mộc mạc có thể là người vững tay nghề nhất phòng. Nhìn vào kết quả và cách làm việc bao giờ cũng chắc hơn nhìn vào vẻ ngoài.
Với chính mình, nên giữ mức vừa phải: ăn mặc sạch sẽ, chỉnh tề, hợp cảnh là đủ. Phần còn lại, dồn công sức vào việc trau dồi bản thân sẽ có ích hơn nhiều.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Cái nết đánh chết cái đẹp — nết người mới là cái giữ được lâu dài.
- Tốt gỗ hơn tốt nước sơn — chất bên trong quý hơn lớp sơn phủ ngoài.
- Chiếc áo không làm nên thầy tu — hình thức không đủ để làm nên tư cách.
- Đói cho sạch, rách cho thơm — nghèo vẫn giữ được phẩm giá của mình.
- Ăn chắc mặc bền — chọn cái thực dụng thay vì cái phô trương.
- Tốt danh hơn lành áo — tiếng tốt đáng giá hơn tấm áo lành lặn.
Lời kết
Câu ca dao hơn nhau tấm áo manh quần không bảo ta bỏ mặc chuyện ăn mặc, mà bảo ta đặt nó đúng chỗ: một lớp ngoài tiện dụng, dễ thay, dễ mất. Ai nhớ được điều đó thì bớt được rất nhiều nỗi khổ vì so bì, và cũng bớt đi cái nhìn khắt khe dành cho người khác.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
