Có những bài ca dao mời gọi rất khéo, khéo đến mức người nghe không thấy mình đang bị thuyết phục. Bài Hỡi cô thắt lưng bao xanh là một trong số đó. Chàng trai không khoe nhà cửa, không khoe giàu sang, chỉ kể ba thứ mà làng anh có, và một trong ba thứ ấy là một cái nghề.
Lời bài ca dao như sau:
Hỡi cô thắt lưng bao xanh
Có về làng Mái với anh thì về
Làng Mái có lịch có lề
Có sông tắm mát có nghề làm tranh
Nghĩa đen: một lời mời có ba lý do
Thắt lưng bao xanh là dải lụa hoặc vải màu xanh buộc ngang lưng, một nét trang phục quen thuộc của người phụ nữ Bắc Bộ xưa. Chỉ bằng một chi tiết ấy, người nghe đã hình dung được dáng cô gái, trẻ trung và tươm tất.
Làng Mái là tên nôm của làng Đông Hồ bên bờ sông Đuống, làng nổi tiếng với nghề làm tranh dân gian. Người trong vùng gọi nhau bằng tên nôm, nên câu ca dao nghe rất thân, như người làng nói với người làng.
Có lịch có lề là hai chữ đáng chú ý nhất. Lịch ở đây là lịch sự, nền nã trong cách ăn ở đối đãi. Lề là lề lối, phép tắc, nếp làng. Nói làng mình có lịch có lề tức là nói làng mình sống có quy củ, người trong làng biết cư xử. Đó là lời bảo đảm đầu tiên gửi tới cô gái sắp về làm dâu.
Hai thứ còn lại rất cụ thể: một dòng sông để tắm mát, và một cái nghề để sống. Tranh làng Mái là loại tranh in từ ván khắc gỗ, in trên giấy quét điệp, màu lấy từ những thứ sẵn có quanh mình, treo nhiều nhất vào dịp Tết.
Nghĩa bóng: cái nghề là của hồi môn của cả làng
Thử để ý thứ tự mà chàng trai kể. Anh nói nếp sống trước, rồi mới đến điều kiện tự nhiên, và cuối cùng đặt cái nghề ở vị trí kết. Vị trí cuối trong ca dao thường là chỗ nhấn. Nghĩa là điều anh muốn cô gái nhớ nhất chính là: về làng anh thì có việc để làm, có nghề để sống.
Đây là cách nghĩ rất thực tế của người xưa. Lấy chồng về một làng không có nghề thì quanh năm chỉ trông vào mấy sào ruộng, được mùa thì đủ ăn, mất mùa thì đói. Còn về một làng có nghề thì lúc nông nhàn vẫn có việc, vẫn ra tiền. Cái nghề vì thế không chỉ là kế sinh nhai, nó là lời hứa về một cuộc sống không bấp bênh.
Câu ca dao còn ngầm nói rằng nghề nghiệp làm nên tính cách một vùng đất. Làng có nghề thủ công là làng quen với sự tỉ mỉ, quen tính toán, quen giao thiệp với khách buôn. Cái lịch và cái lề mà chàng trai khoe, phần nào cũng do cái nghề rèn nên.
Nguồn gốc và các dị bản
Bài ca dao này là sáng tác dân gian, không rõ ai đặt và không rõ có từ bao giờ. Nó gắn với vùng Kinh Bắc, nơi tên nôm làng Mái được dùng quen thuộc bên cạnh tên chữ.
Khi truyền miệng, lời bài có xê dịch đôi chỗ, chẳng hạn câu cuối có nơi hát là có nghề làm tranh, có nơi ghép thêm hình ảnh khác cho hợp nhịp. Điều đó bình thường với ca dao và không làm thay đổi cái lõi. Trong kho ca dao còn nhiều bài cùng khuôn mời gọi kiểu này, mở đầu bằng tiếng gọi hỡi cô, sau đó kể ra cái hay của làng mình. Nhiều làng nghề Việt Nam đều có một bài như thế, coi như tấm danh thiếp bằng thơ.
Bài học rút ra
Thứ nhất, có nghề là có chỗ dựa. Người xưa đem cái nghề ra làm điểm mạnh khi mời cô gái về làng, vì họ hiểu nghề là thứ nuôi người quanh năm. Câu tục ngữ quen thuộc rằng ruộng bề bề không bằng nghề trong tay cũng nói đúng điều này, chỉ khác giọng.
Thứ hai, nếp sống quan trọng không kém miếng ăn. Chàng trai nhắc lịch và lề ngay từ câu thứ ba, trước cả chuyện sông nước và nghề nghiệp. Một nơi làm ăn khá mà người ăn ở lộn xộn thì cũng không đáng về. Chọn nơi ở, chọn nơi làm việc, xưa nay vẫn phải nhìn cả hai mặt ấy.
Thứ ba, muốn mời người ta thì phải có cái thật để mời. Bài ca dao không hứa hão. Ba thứ được kể đều kiểm chứng được: về làng là thấy nếp làng, thấy dòng sông, thấy khung tranh. Người mời tự tin vì có thật, chứ không vì nói khéo.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Bài ca dao đọc lại giống như một lời tuyển người rất giỏi. Ngày nay khi mời ai đó về làm cùng, người ta cũng nên nói được ba điều tương tự: ở đây làm việc theo lối nào, môi trường ra sao, và người đến sẽ học được nghề gì. Nơi nào chỉ nói được mỗi chuyện lương thì cũng giống chàng trai chỉ khoe được mỗi túi tiền.
Với các làng nghề đang gặp khó, câu có nghề làm tranh nhắc một điều then chốt: nghề chỉ sống khi lớp trẻ còn thấy nó nuôi được mình. Giữ nghề không chỉ là giữ kỹ thuật, mà là làm sao để người theo nghề có thu nhập đủ sống. Đó là bài toán thật, và cũng là bài toán cũ nhất của mọi làng nghề.
Với cha mẹ đang hướng nghiệp cho con, tinh thần của bài ca dao gợi ý rằng nên nhìn một công việc bằng cả ba tiêu chí: nó có dạy con một nghề thật không, môi trường ở đó có tử tế không, và con có sống được lâu dài với nó không. Thiếu tiêu chí nào thì cũng khó bền.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay — của cải có thể hết, nghề thì đi theo mình suốt đời.
- Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh — giỏi thật một nghề thì tự khắc được trọng.
- Đất lành chim đậu — nơi ăn ở tử tế thì người khắp nơi tìm về.
- Chọn bạn mà chơi, chọn nơi mà ở — chọn chỗ sống là chọn cả nếp người mình sẽ thành.
- Đất có lề, quê có thói — mỗi vùng một phép tắc riêng, về đâu thì theo nếp ở đó.
- Buôn có bạn, bán có phường — nghề tụ thành làng thì mới đủ sức nuôi người.
Lời kết
Bốn câu Hỡi cô thắt lưng bao xanh nghe như một lời tán tỉnh, mà thật ra là một bản giới thiệu làng rất chỉn chu. Người xưa biết rõ điều gì làm nên sức hấp dẫn của một vùng đất: nề nếp để yên tâm, dòng sông để dễ sống, và một cái nghề để không phải lo ngày mai. Ba thứ ấy, hôm nay vẫn còn nguyên giá trị.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
