Ca dao Việt có nhiều câu vừa trêu vừa thương, nghe xong bật cười rồi lại thấy man mác. Câu dưới đây là một câu như thế, kể chuyện một chàng học trò lên đường đi thi mà rốt cuộc lại vương vấn ở nơi mình ghé qua:
Học trò xứ Quảng ra thi
Thấy cô gái Huế chân đi không đành
Chỉ mười bốn chữ, mà có cả đường xa, có chuyện đèn sách, và có một cái nhìn đủ làm chậm bước chân người.
Nghĩa đen của câu ca
Học trò xứ Quảng là người đi học ở vùng đất Quảng — cách gọi quen thuộc trong dân gian để chỉ vùng đất phía nam đèo Hải Vân. Ra thi nghĩa là lên đường đi dự kỳ thi, mà đường thi thuở trước thì phải đi xa, ra tới kinh đô xứ Huế. Hai chữ ra ấy cũng cho biết hướng đi: từ trong ra ngoài, từ Quảng ra Huế.
Câu thứ hai kể cái gặp gỡ: thấy cô gái Huế. Rồi hệ quả: chân đi không đành — chân vẫn bước đấy, nhưng lòng thì không nỡ rời, bước đi mà cứ ngoái lại. Chữ không đành rất Việt: nó không nói dứt khoát ở lại, cũng chẳng nói đi thẳng, chỉ tả cái lưỡng lự nửa muốn nửa không.
Ghép hai câu, ta có trọn một cảnh: người lữ khách trẻ tuổi, hành trang đơn sơ, mang theo mộng đỗ đạt, ngang qua một vùng đất lạ và bỗng thấy lòng mình níu lại.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Trước hết, câu ca là một lời khen rất khéo dành cho nét duyên của người con gái xứ Huế: không tả mặt mũi, không kể áo quần, chỉ nói tới cái sức níu chân người. Khen mà không phô, đó là lối khen của ca dao.
Nhưng câu ca không chỉ khen người. Nó còn khen cả một vùng đất. Trong cách nói của dân gian, con người là bộ mặt của xứ sở; ai làm khách phương xa mà thấy quyến luyến một nơi thì thường là vì nơi ấy có cái để thương — giọng nói, nếp sống, cách đối đãi.
Ở tầng sâu hơn, Học trò xứ Quảng ra thi chạm tới một điều rất thật của đời người: ta lên đường vì một mục đích, nhưng dọc đường lại gặp những thứ khiến lòng mình phân vân. Ca dao không lên giọng răn dạy, không chê chàng học trò nhẹ dạ. Nó chỉ ghi lại cái phút giằng co ấy bằng giọng hóm hỉnh, như thể bảo: người nào chẳng có lúc chân đi không đành.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu ca dao này ra đời khi nào và do ai đặt. Đây là câu truyền miệng, thường được nhắc trong những dịp nói vui về duyên xứ Huế, nên không thể gán cho một tác giả hay một mốc thời gian cụ thể.
Về lời, câu này ngắn nên ít bị nhớ sai; chỗ khác nhau giữa các bản chủ yếu ở cách hát nối thêm phía sau, mỗi nơi một kiểu. Vì phần nối ấy không thống nhất, bài viết chỉ chép hai dòng được nhắc lại nhiều nhất.
Cần lưu ý thêm: chuyện thi cử trong câu ca là chuyện của người xưa, và câu ca chỉ giữ lại hình ảnh chàng học trò lên đường, chứ không cho ta biết gì thêm về kỳ thi nào, thời nào. Không nên suy diễn thêm điều mà lời ca không nói.
Bài học rút ra
Một là, cái đẹp có sức mạnh riêng của nó. Không cần lời mời gọi, không cần níu kéo, một nét duyên cũng đủ khiến người ta chậm bước. Điều này đúng cho con người và đúng cho cả vùng đất: nơi nào có nét riêng thì tự khắc giữ được chân khách.
Hai là, biết mình đang đi đâu. Câu ca vui nhưng cũng ngầm nhắc: chàng học trò còn cả một kỳ thi phía trước. Ai đi đường dài cũng sẽ gặp những chỗ đáng dừng chân; điều quan trọng là phân biệt được đâu là chốn nghỉ, đâu là đích đến của mình.
Ba là, lòng người vốn không thẳng băng như đường kẻ. Ca dao không giấu chuyện phân vân, cũng không biến nó thành tội lỗi. Thừa nhận rằng mình có lúc lưỡng lự là bước đầu để giữ được sự tỉnh táo, thay vì tự dối mình rằng lòng lúc nào cũng vững.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Người trẻ đi học xa, đi làm xa vẫn gặp đúng tình huống của chàng học trò trong câu ca. Đến một nơi mới, gặp người mới, thấy đời sống ở đó dễ chịu, tự nhiên muốn ở lại. Chuyện ấy không có gì đáng trách. Chỉ nên hỏi mình một câu cho rõ: mình đang tạm dừng hay đang đổi hướng? Trả lời được thì đi tiếp hay ở lại đều nhẹ lòng.
Với người làm những việc liên quan tới đón khách, câu ca là một gợi ý thực tế: thứ giữ chân khách bền nhất thường không phải cảnh vật, mà là con người — một câu chào tử tế, một giọng nói dễ mến, một cách cư xử biết ý. Khách nhớ vùng đất qua những người họ gặp.
Trong nhà, cha mẹ có thể mượn câu ca để nói chuyện với con về cám dỗ dọc đường mà không cần lên gân. Thay vì cấm đoán, hãy kể chuyện chàng học trò kia rồi hỏi con nghĩ sao. Trẻ thường tiếp thu bài học qua câu chuyện dễ hơn qua lời răn.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Đường vô xứ Nghệ quanh quanh, non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ — cũng là cảm giác của người lữ khách trước một vùng đất mới.
- Ai về Bình Định mà coi, con gái Bình Định cầm roi đi quyền — cùng lối lấy con người làm bộ mặt của xứ sở.
- Ai về Hà Tĩnh thì về, mặc lụa chợ Hạ, uống chè Hương Sơn — mời gọi bằng nếp sống, bằng thứ mặc thứ uống của quê mình.
- Núi Ngự Bình trước tròn sau méo, sông An Cựu nắng đục mưa trong — cũng là ca dao xứ Huế, nhưng lấy cảnh mà nói lòng.
- Ép dầu ép mỡ, ai nỡ ép duyên — chuyện tình cảm vốn không thể cưỡng, người xưa đã dặn từ lâu.
- Đi một ngày đàng học một sàng khôn — đi xa thì mở mắt ra, và cũng gặp nhiều thứ khiến mình phải chọn.
Lời kết
Câu ca Học trò xứ Quảng ra thi, thấy cô gái Huế chân đi không đành nhẹ như một tiếng cười, nhưng để lại dư vị lâu. Nó khen một nét duyên, ghi một chuyến đi, và nói hộ cái phút phân vân mà ai trong đời cũng từng có. Đọc lại câu ca, ta vừa thấy vui vừa thấy mình đâu đó trong bước chân ngập ngừng của người học trò năm xưa.
