Học thầy không tày học bạn là một trong những câu tục ngữ dễ gây tranh cãi nhất, bởi nghe qua tưởng như nó hạ thấp vai trò người thầy. Nhưng nếu đọc kỹ từng chữ và đặt câu nói vào đúng hoàn cảnh mà người xưa dùng nó, ta sẽ thấy đây không phải lời phủ nhận, mà là một lời bổ sung rất tinh.
Nghĩa đen: chữ “tày” nói gì
Tày là một từ cũ, nghĩa là bằng, ngang bằng. “Không tày” tức là không bằng. Vậy nghĩa mặt chữ của câu là: học ở thầy không bằng học ở bạn.
Cần hình dung bối cảnh học hành ngày trước. Người thầy dạy chung cho cả lớp, thời gian có hạn, mỗi buổi giảng xong là thôi. Còn bạn học thì ở cạnh nhau suốt ngày, cùng ăn cùng ở, cùng làm bài. Chỗ nào chưa hiểu, quay sang hỏi bạn được ngay, hỏi mấy lần cũng không ngại. Về mặt thời lượng và mức độ gần gũi, bạn bè rõ ràng có lợi thế mà thầy không thể có.
Vậy chữ “không tày” ở đây là so sánh về mức độ thuận tiện và tính thường xuyên của việc học, chứ không phải so sánh về trình độ giữa thầy và bạn.
Nghĩa bóng: học từ người ngang mình
Ở nghĩa rộng, “bạn” không chỉ là bạn cùng lớp mà là bất cứ ai ngang hàng với ta: đồng nghiệp, người cùng nghề, người cùng cảnh ngộ. Học từ những người đó có mấy cái lợi mà học từ người trên khó thay thế được.
Thứ nhất là dễ hỏi. Trước thầy, người ta hay ngại lộ chỗ dốt của mình, nên nhiều thắc mắc bị nuốt vào trong. Với bạn thì không có rào cản ấy, mà chỗ không hiểu chỉ được gỡ khi ta dám nói ra.
Thứ hai là bạn vừa đi qua chỗ ta đang mắc. Người mới hiểu ra một điều thường giải thích rất trúng cho người chưa hiểu, vì họ còn nhớ mình đã vướng ở đâu. Người quá giỏi đôi khi lại quên mất cảm giác chưa biết là thế nào.
Thứ ba là học lẫn nhau thì cả hai cùng lên. Người giảng lại cho bạn buộc phải sắp xếp lại điều mình biết, và thường chính lúc ấy mới phát hiện chỗ mình còn hổng. Đây là điều mà ngồi nghe giảng một chiều không tạo ra được.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, không rõ tác giả, không có mốc thời gian nào xác định được. Điều đáng nói hơn cả về “nguồn gốc” là câu này thường được đặt cạnh câu Không thầy đố mày làm nên. Nhiều người coi hai câu ấy mâu thuẫn nhau và tranh luận xem câu nào đúng.
Thực ra chúng nói về hai việc khác nhau. Câu “không thầy đố mày làm nên” khẳng định vai trò dẫn dắt: người thầy mở đường, đặt nền, chỉ cho ta biết cái gì là đúng, đi hướng nào. Câu “học thầy không tày học bạn” nói về quá trình luyện tập hằng ngày sau đó, phần việc chiếm nhiều thời gian nhất và diễn ra chủ yếu giữa những người học với nhau. Kho tục ngữ dân gian vốn chứa nhiều câu bổ sung cho nhau như vậy, mỗi câu soi một mặt của cùng một chuyện.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: đừng bỏ phí nguồn học ở ngay bên cạnh. Nhiều người bỏ tiền tìm thầy giỏi ở xa nhưng lại không bao giờ hỏi người ngồi cùng phòng, dù người đó vừa giải xong đúng vấn đề mình đang vướng. Nguồn học gần nhất thường là nguồn bị bỏ quên nhất.
Bài học thứ hai: chọn bạn mà học. Học từ bạn là con dao hai lưỡi, vì ta cũng nhiễm luôn cái dở của họ. Nhóm bạn chăm chỉ kéo nhau đi lên, nhóm bạn lười kéo nhau đi xuống, và cả hai chiều đều diễn ra rất tự nhiên đến mức người trong cuộc không nhận ra.
Bài học thứ ba: biết ơn thầy nhưng đừng ỷ lại vào thầy. Người thầy chỉ đường, còn quãng đường thì tự mình phải đi. Ai chỉ ngồi chờ được dạy, không tự luyện và không trao đổi với người xung quanh, thì học bao nhiêu năm vẫn không thành nghề.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong học tập, cách áp dụng dễ nhất là lập nhóm nhỏ vài người cùng mục tiêu, hẹn nhau ôn tập và thay phiên giảng lại bài cho nhau. Người nào giảng được cho người khác hiểu thì coi như đã nắm chắc phần đó. Đây là cách kiểm tra kiến thức rẻ và hiệu quả bậc nhất.
Trong công việc, hãy tận dụng đồng nghiệp như một nguồn học chính thức. Hỏi cách người khác xử lý một tình huống, nhờ họ xem lại việc mình vừa làm, quan sát người làm giỏi nhất trong nhóm làm việc đó ra sao. Nhiều kỹ năng quan trọng trong nghề không có trong tài liệu nào, chỉ truyền được từ người sang người.
Với con cái, cha mẹ nên quan tâm tới nhóm bạn của con không thua gì quan tâm tới trường lớp, vì phần lớn thời gian và ảnh hưởng hằng ngày nằm ở đó. Khuyến khích con học nhóm, chơi với bạn ham học, đồng thời vẫn dạy con giữ lễ với thầy cô. Hai việc ấy không hề loại trừ nhau.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Không thầy đố mày làm nên — vế bổ sung quan trọng nhất, khẳng định vai trò dẫn dắt của người thầy.
- Muốn sang thì bắc cầu kiều, muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy — nhắc đạo nghĩa với người dạy mình.
- Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng — cảnh báo mặt trái của việc chọn bạn.
- Học thầy học bạn, vô vạn phong lưu — nói rõ rằng học được cả hai nguồn thì mới đủ đầy.
- Đi một ngày đàng học một sàng khôn — mở rộng nguồn học ra cả những người ta gặp trên đường.
- Ăn vóc học hay — nhắc rằng việc học cần được duy trì đều như việc ăn.
Lời kết
Học thầy không tày học bạn không hạ thấp ai cả. Câu tục ngữ chỉ nhắc rằng việc học không dừng lại ở lớp học, và phần lớn tiến bộ của một người diễn ra trong những lần trao đổi bình thường với người xung quanh. Ai biết dùng cả hai nguồn ấy, học ở thầy để có hướng và học ở bạn để đi đường, thì sẽ đi được xa hơn hẳn người chỉ trông vào một phía.
