Mùa thi nào cũng có những người ôn kỹ, học chắc, vậy mà khi bảng kết quả dán lên thì tên mình lại không có ở đó. Trong những lúc như thế, người Việt hay thở dài một câu quen thuộc: học tài thi phận. Bốn chữ ấy vừa là lời an ủi, vừa là một cách nhìn khá điềm đạm về khoảng cách giữa cái mình có và cái mình được.
Nghĩa đen: hai vế, hai thứ không trùng nhau
Câu này gồm hai vế cân nhau, mỗi vế hai chữ. “Học tài” là học thì có tài, tức là quá trình học tập cho thấy người này thực sự giỏi, nắm chắc chữ nghĩa. “Thi phận” là đến khi đi thi thì lại còn tuỳ ở cái phận, tức là kết quả không hoàn toàn nằm trong tay người đi thi.
Ghép lại, câu nói vẽ ra một tình cảnh rất cụ thể: người có thực học nhưng kỳ thi lại không suôn sẻ. Đáng chú ý là người xưa không dùng chữ nào để nối hai vế. Không có “nhưng”, không có “mà”, chỉ đặt cạnh nhau như hai sự thật cùng tồn tại. Cách nói ấy khiến câu trở nên nhẹ nhàng, không cay đắng, không oán trách.
Nghĩa bóng: kết quả một lần đo không phải là toàn bộ con người
Thông điệp sâu hơn của câu học tài thi phận là: năng lực và kết quả của một lần đánh giá không phải lúc nào cũng khớp nhau. Một kỳ thi diễn ra trong vài giờ, trên vài trang giấy, với một số câu hỏi được chọn trong biển kiến thức. Nó chỉ chụp lại một lát cắt rất mỏng của người dự thi vào đúng buổi hôm ấy.
Trong lát cắt mỏng đó có bao nhiêu thứ chen vào: một đêm mất ngủ, một cơn đau bụng, một câu hỏi rơi trúng phần mình đọc lướt, một phút hoảng khiến tay run. Người xưa gọi gọn tất cả những thứ ấy là “phận”. Cách gọi này chứa một sự độ lượng: nó cho người trượt một chỗ đứng để không phải tự dày vò rằng mình vô dụng.
Nhưng câu tục ngữ cũng có mặt sau của nó. Nếu ai học hành lơ mơ, đến lúc trượt lại vin vào bốn chữ này để tự bào chữa, thì câu nói bị dùng sai. Điều kiện để được nói học tài thi phận nằm ngay ở vế đầu: phải có cái “tài” do học mà nên đã, phần “phận” mới có nghĩa.
Nguồn gốc và những cách nói gần nghĩa
Không rõ câu này xuất hiện từ bao giờ. Chỉ có thể thấy nó gắn với thời khoa cử, khi con đường tiến thân của người có chữ đi qua những kỳ thi được tổ chức cách nhau nhiều năm. Trượt một khoa là chờ thêm một quãng dài, nên nỗi tiếc nuối của người đi thi ngày trước nặng hơn ngày nay rất nhiều. Một câu bốn chữ để tự nguôi lòng, trong hoàn cảnh ấy, là điều dễ hiểu.
Người Việt còn nhiều cách nói khác cùng một mạch nghĩ, chẳng hạn “mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên” — người tính việc, còn việc thành hay không lại tuỳ ở trời. Hay câu quen thuộc hơn: “người tính không bằng trời tính”. Điểm chung của những câu này là thừa nhận phần không kiểm soát được của đời sống, và thừa nhận một cách bình thản chứ không buông xuôi.
Bài học rút ra
Thứ nhất, đừng lấy một lần thi để định giá cả một con người. Người thi trượt hôm nay vẫn giữ nguyên vốn hiểu biết đã tích được. Cái mất là một cơ hội, không phải là cái đã học. Hiểu vậy thì đứng dậy dễ hơn nhiều.
Thứ hai, phần “phận” tuy không nắm được nhưng có thể thu hẹp. Ngủ đủ trước ngày thi, tập làm đề trong đúng khoảng thời gian quy định, đọc kỹ đề trước khi đặt bút, chuẩn bị giấy tờ từ hôm trước — đó đều là cách bớt đi những rủi ro tưởng nhỏ mà làm hỏng cả bài. Người xưa nói tới “phận”, nhưng chưa bao giờ khuyên ta khoanh tay chờ phận.
Thứ ba, cái tài do học mà có mới là phần bền. Kỳ thi qua rồi thì bảng điểm cũng cũ đi, nhưng thói quen đọc, cách suy nghĩ mạch lạc, sự kiên nhẫn ngồi được với một bài khó thì theo người ta rất lâu. Học vì những thứ ấy thì không lần thi nào lấy đi được.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Câu học tài thi phận ngày nay không chỉ dùng cho phòng thi. Một ứng viên chuẩn bị kỹ vẫn có thể trượt buổi phỏng vấn vì gặp đúng người tuyển dụng đang tìm một kiểu người khác. Một nhóm làm hồ sơ dự thầu chỉn chu vẫn có thể thua vì lý do nằm ngoài tầm với. Nói với nhau bốn chữ này trong những lúc đó là cách để cả nhóm không quay ra tự trách nhau.
Với con cái, câu này nên được dùng đúng lúc. Khi con vừa nhận kết quả không như ý, điều con cần là được thở đã, và câu tục ngữ giúp cha mẹ nói ra sự cảm thông mà không cần dài dòng. Nhưng vài hôm sau, khi con đã bình tâm, vẫn nên ngồi lại xem bài thi hỏng ở đâu: mất điểm vì không biết, vì đọc nhầm đề, hay vì hết giờ. Thương con là an ủi con, mà cũng là không để con dừng lại ở lời an ủi.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Người tính không bằng trời tính — nhắc rằng dự liệu của con người luôn có phần không bao quát hết được.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — trượt một khoa không phải là hết, cái công bỏ ra rồi sẽ có chỗ dùng.
- Thất bại là mẹ thành công — mỗi lần hỏng đều để lại bài học nếu chịu ngồi xuống mà xem lại.
- Chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng — lời chê thói vội mừng khi chưa có kết quả, mặt trái của cùng một chuyện thi cử.
- Dốt đến đâu học lâu cũng biết — đường học là đường dài, không đo bằng một lần đỗ trượt.
Lời kết
Người xưa để lại câu học tài thi phận không phải để ta đổ lỗi cho số, mà để ta biết chừa chỗ cho những điều không lường trước. Cứ học cho có tài, cứ chuẩn bị cho kỹ, rồi phần còn lại thì nhẹ lòng mà đón nhận. Kỳ thi nào cũng có kết quả, nhưng cái học thì chẳng có mùa nào đóng cửa.
