Khi khen ai đó nhanh trí, người Việt hay dùng một câu quen thuộc: “Học một biết mười”. Nghe như lời khen dành cho trí thông minh trời cho, nhưng nếu nhìn kỹ vào cách người xưa dùng con số, ta sẽ thấy đây còn là mô tả về một lối học, mà lối học thì ai cũng có thể tập theo.
Nghĩa đen: một và mười nói lên điều gì
Vế đầu “học một” chỉ phần được dạy, được truyền lại: một bài, một điều, một chỉ dẫn cụ thể. Vế sau “biết mười” chỉ phần người học tự có thêm sau khi đã được dạy phần kia.
Người xưa dùng số một và số mười không theo nghĩa đếm chính xác. Trong lời ăn tiếng nói dân gian, “một” là cái ít nhất, còn “mười” là cách nói ước lệ cho nhiều, cho trọn vẹn. Cặp số ấy tạo ra khoảng cách rất lớn giữa cái được cho và cái thu về, và chính khoảng cách đó là điều câu nói muốn nhấn mạnh.
Điểm đáng chú ý là chín phần còn lại không do ai dạy cả. Chúng đến từ chỗ người học tự nghĩ, tự nối, tự suy. Nói cách khác, câu này mô tả một người mà phần tự học lớn gấp nhiều lần phần được dạy.
Nghĩa bóng: học tới bản chất thì tự suy ra phần còn lại
Thông điệp sâu hơn của câu nằm ở chỗ phân biệt hai kiểu học. Kiểu thứ nhất là học thuộc: thầy dạy gì nhớ nấy, gặp đúng dạng đã học thì làm được, gặp dạng khác đi một chút là bí. Kiểu thứ hai là học để hiểu nguyên lý: nắm được vì sao lại như vậy, rồi từ đó suy ra những trường hợp chưa ai dạy mình.
“Học một biết mười” chính là kiểu thứ hai. Người học theo cách này không thu thập nhiều mẩu kiến thức rời rạc, mà tìm cho ra cái lõi. Nắm được cái lõi rồi thì mọi biến thể đều là chuyện quen thuộc, chẳng cần ai dạy lại từng cái một.
Có nên hiểu câu này như lời khen dành riêng cho người thông minh bẩm sinh không? Một phần thôi. Tư chất đúng là giúp người ta suy nhanh hơn. Nhưng thói quen đặt câu hỏi “điều này còn dùng được ở đâu nữa”, thói quen liên hệ bài mới với những gì đã biết, thói quen thử áp dụng vào tình huống khác thì hoàn toàn có thể tập được. Nhiều người bị coi là chậm chỉ vì chưa ai chỉ cho họ cách học như vậy.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Đây là một câu quen thuộc trong lời ăn tiếng nói dân gian, được truyền miệng qua nhiều đời, không rõ xuất xứ và không gắn với tác giả nào. Lối dùng cặp số đối nhau để tạo ấn tượng như vậy rất phổ biến trong tiếng Việt, ta còn gặp ở “một vốn bốn lời”, “một công đôi việc”.
Trong đời sống, câu này thường được dùng để khen, và đôi khi cũng để nói mát khi người ta muốn châm chọc ai đó tự cho mình là nhanh nhạy. Ngược lại với nó là những cách nói chê người học chậm hoặc học vẹt, kiểu “học trước quên sau”.
Về mặt ý nghĩa, câu này bổ sung cho “Dốt đến đâu học lâu cũng biết”. Một câu nói về người tiến nhanh nhờ biết suy, một câu nói về người tiến chậm nhưng bền bỉ. Cả hai đều thừa nhận một điều chung: điểm khởi đầu vẫn phải là chịu học.
Bài học rút ra
Thứ nhất, đừng dừng lại ở đáp án. Khi giải xong một bài hay xử lý xong một việc, phần lớn người ta thở phào rồi chuyển sang việc khác. Người học được mười từ một luôn nán lại thêm chút nữa để hỏi: cách này còn dùng được ở đâu, nếu đổi điều kiện đi thì sao. Chính vài phút nán lại đó tạo ra khoảng cách giữa hai người cùng học một bài.
Thứ hai, kiến thức chỉ nhân lên khi được nối với nhau. Một điều mới học nếu đứng riêng lẻ thì rất dễ quên. Nhưng nếu ta buộc được nó vào những thứ mình đã biết thì nó vừa bền hơn vừa giúp ta hiểu lại cả những cái cũ. Người biết mười thực chất là người có mạng lưới kiến thức liên kết chặt chẽ.
Thứ ba, cẩn thận với việc suy quá đà. Suy rộng từ một điều đã học là tốt, nhưng suy bừa khi chưa nắm chắc gốc thì thành ra hiểu sai và còn tự tin vào cái sai đó. “Học một” phải thật vững thì “biết mười” mới đáng tin. Người khôn ngoan luôn kiểm lại xem điều mình suy ra có đứng vững không trước khi đem áp dụng.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong học tập, cách rèn đơn giản nhất là sau mỗi bài học hãy tự diễn đạt lại bằng lời của mình, rồi tự nghĩ thêm một ví dụ mà sách không đưa ra. Nếu nghĩ được ví dụ mới nghĩa là đã hiểu; nếu không nghĩ nổi thì phần lớn là còn đang thuộc lòng chứ chưa hiểu.
Trong công việc, tinh thần này thể hiện ở chỗ khi được hướng dẫn một quy trình, người giỏi sẽ hỏi thêm lý do đằng sau từng bước. Hiểu lý do rồi thì khi gặp tình huống ngoài quy trình, họ vẫn xử lý được thay vì đứng chờ chỉ đạo. Đó cũng là lý do những người này thăng tiến nhanh hơn dù cùng được đào tạo như nhau.
Trong nuôi dạy con, cha mẹ có thể tập cho trẻ thói quen này bằng câu hỏi thay vì bằng lời giảng. Sau khi con làm xong bài, hãy hỏi con vì sao lại làm như thế, hoặc nếu đổi một chi tiết thì kết quả có khác không. Trẻ được hỏi thường xuyên sẽ quen với việc tự đặt câu hỏi cho chính mình.
Cũng nên nhớ một điều tế nhị: đừng biến câu tục ngữ này thành áp lực. Đem “con nhà người ta học một biết mười” ra so sánh với con mình chỉ khiến đứa trẻ thấy mình kém cỏi rồi ngại thử. Người lớn nên dùng câu này để chỉ ra một cách học, chứ không phải để phân loại đứa trẻ nào thông minh hơn.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học — nhắc rằng nền của mọi sự nhanh nhạy vẫn là chịu hỏi, chịu học.
- Dốt đến đâu học lâu cũng biết — mặt kia của việc học, dành cho người tiến chậm mà bền.
- Ăn vóc học hay — coi việc học là nhu cầu thiết yếu như ăn uống hằng ngày.
- Không thầy đố mày làm nên — nhắc rằng cái “một” ban đầu thường do người thầy trao cho.
- Dao có mài mới sắc, người có học mới nên — dù sáng dạ tới đâu cũng vẫn phải mài giũa.
- Tiên học lễ, hậu học văn — giỏi giang mà thiếu cách làm người thì cái giỏi ấy chẳng vững.
Lời kết
“Học một biết mười” không nên đọc thành lời khen dành riêng cho một số ít người may mắn. Đọc kỹ, đó là mô tả một cách học: học cho tới nơi, hiểu cho tới gốc, rồi tự mình đi tiếp phần đường không ai dẫn. Bắt đầu bằng thói quen hỏi thêm một câu sau mỗi bài học, ai cũng có thể đi dần về phía cái “mười” ấy.
