Khi thấy hai người lời qua tiếng lại giữa chỗ đông người, ai đó thường buông một câu: “Thôi đi, cãi nhau như hàng tôm hàng cá ấy”. Thành ngữ này quen đến mức người ta dùng mà ít khi dừng lại hỏi vì sao lại là tôm với cá. Hiểu cho đúng, đây là lời chê một cách ăn nói, chứ không phải lời chê những người bán tôm bán cá.
Nghĩa đen: một góc chợ ồn ào nhất
Trong chợ quê, hàng tôm hàng cá bao giờ cũng là góc náo nhiệt và vất vả nhất. Hàng tươi sống không để lâu được: nắng lên là cá ươn, tôm xuống màu, để qua buổi là mất giá. Người bán vì thế phải rao to, phải mời chào liên tục, phải giành khách nhanh hơn hàng bên cạnh.
Thêm nữa, khu ấy chật, ướt, tanh, người mua chen nhau, kẻ đụng phải thúng, người giẫm phải rổ. Một va chạm nhỏ cũng dễ thành to tiếng. Chuyện cân thiếu, chuyện trả giá, chuyện tranh chỗ ngồi — tất cả dồn vào một khoảnh đất chật hẹp và một khoảng thời gian ngắn ngủi. Dân gian nhìn cảnh ấy rồi lấy luôn hình ảnh “hàng tôm hàng cá” làm chuẩn cho sự ồn ào, chao chát.
Nghĩa bóng: chê cách nói, không chê nghề
Nói ai đó “ăn nói kiểu hàng tôm hàng cá” là chê người ấy nói năng chỏng lỏn, chua ngoa, hơi một chút là lớn tiếng, đã cãi thì phải cãi cho bằng thắng bất kể chỗ đông người. Nói hai bên “cãi nhau như hàng tôm hàng cá” là chê cả hai đã biến một việc nhỏ thành màn đôi co om sòm cho thiên hạ xem.
Cần nói rõ một điều: câu này lấy hình ảnh từ chợ búa nhưng không hề hạ thấp người buôn thúng bán bưng. Người bán tôm bán cá là những người dậy từ ba bốn giờ sáng, ngâm chân trong nước lạnh, gánh hàng nặng, chắt chiu từng đồng lời nuôi con ăn học. Cái mà thành ngữ nhắm tới là lối nói nảy sinh trong hoàn cảnh chen chúc ấy, chứ không phải phẩm giá của người làm nghề. Dùng câu này để miệt thị người bán hàng là dùng sai.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là thành ngữ dân gian, không rõ xuất xứ, hình thành tự nhiên từ cảnh sinh hoạt chợ búa của người Việt. Nó thuộc nhóm thành ngữ lấy nghề nghiệp, nơi chốn làm hình ảnh so sánh, kiểu “ăn nói kiểu chợ búa”, “đồ chợ giời”.
Trong lời nói hằng ngày, câu thường đi kèm động từ: “cãi nhau như hàng tôm hàng cá”, “nói năng hàng tôm hàng cá”, có nơi gọi gọn là “giọng chợ búa”. Cũng có người dùng dạng “đồ hàng tôm hàng cá” như một lời mắng — dạng này nặng và dễ xúc phạm người khác, nên tránh.
Bài học rút ra
Thứ nhất, thắng trong một trận cãi vã thường là thua. Người to tiếng có thể át được đối phương lúc đó, nhưng cái mất là hình ảnh của mình trong mắt những người chứng kiến. Đám đông ít khi nhớ ai đúng ai sai; họ chỉ nhớ ai gào to hơn.
Thứ hai, hoàn cảnh ép người ta nóng, nhưng không quyết định thay người ta. Cùng ngồi một góc chợ chật, vẫn có bà hàng cả đời chưa to tiếng với ai, khách quen cứ tìm đến. Sự điềm đạm là một lựa chọn, và về lâu dài nó chính là vốn liếng làm ăn.
Thứ ba, chỗ đông người là chỗ phải giữ lời nhất. Người xưa rất coi trọng chuyện “ăn có nhai, nói có nghĩ”. Một câu buột miệng giữa chợ có thể theo mình về tận nhà, thành chuyện bàn tán của cả xóm.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Chợ ngày nay không chỉ còn là mấy dãy lều. Trang bán hàng trực tuyến, nhóm cư dân, phần bình luận dưới một bài viết đều là những cái chợ mới — đông người, chật chội, va chạm liên tục. Một lời qua tiếng lại ở đó còn lan xa hơn ngoài chợ thật, vì chữ viết ra thì nằm lại đó rất lâu.
Với người bán hàng, cách ứng xử khi gặp khách khó tính chính là thứ giữ khách. Khách chê đắt, chê hàng không ưng, đổi trả lắt nhắt — mỗi lần như vậy là một lần chọn: đôi co cho hả giận rồi mất khách, hay nhận lỗi phần mình, nói rõ phần còn lại rồi giữ được mối lâu dài.
Trong công sở, kiểu tranh luận “hàng tôm hàng cá” thể hiện ở chỗ cắt lời nhau, nói móc, lôi chuyện cũ ra kể. Cách chữa rất đơn giản mà khó làm: chờ người kia nói hết, nhắc lại ý họ cho đúng, rồi mới trình bày ý mình. Cuộc trao đổi lập tức đổi giọng.
Trong nhà, cha mẹ hay quên rằng trẻ con học cách cãi nhau từ chính người lớn. Đứa trẻ lớn lên giữa những trận to tiếng sẽ tưởng rằng ai gào to hơn thì người đó đúng. Muốn con biết nói năng tử tế, người lớn phải tự sửa giọng của mình trước.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau — lời khuyên gốc rễ nhất về cách ăn nói giữa chốn đông người.
- Chim khôn kêu tiếng rảnh rang, người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe — lấy tiếng chim để nói cái sang của giọng nói con người.
- Một điều nhịn, chín điều lành — nhịn một câu ngay lúc nóng thường giữ được nhiều thứ về sau.
- Uốn lưỡi bảy lần trước khi nói — dặn phải nghĩ trước, nhất là khi đang giận.
- Khôn nhà dại chợ — cảnh tỉnh kiểu người hiền lành ở nhà mà ra ngoài lại hớ hênh, dễ mất mặt.
- Vạch áo cho người xem lưng — cãi nhau giữa chợ chính là tự phơi cái xấu của mình ra cho thiên hạ.
Lời kết
Thành ngữ “Hàng tôm hàng cá” sinh ra từ một góc chợ ồn ào, và nó nhắc ta điều mà chỗ nào cũng cần: giữ lấy giọng nói của mình. Ai cũng có lúc bị chèn, bị nói oan, bị đụng chạm. Nhưng người biết hạ giọng đúng lúc thì vừa giữ được việc, vừa giữ được người, mà cũng giữ được chính mình.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
