Có những câu ca dao nghe như lời hát ru, đọc lên thấy nhẹ tênh, nhưng bên trong lại chứa một cách sống. “Gió đưa gió đẩy về rẫy ăn còng, về sông ăn cá về đồng ăn cua” là một câu như vậy. Ba vế sau chỉ nói chuyện ăn, nhưng gộp lại thì thành cả một bức tranh về nếp sinh nhai của người phương Nam.
Nghĩa đen: ở đâu thì ăn thứ nấy
Câu mở đầu bằng bốn chữ “gió đưa gió đẩy” — một mô-típ rất quen của ca dao Nam Bộ, gợi cảnh người trôi theo sông nước, nay chỗ này mai chỗ khác. Người xưa đi lại bằng ghe xuồng, theo con nước, theo mùa, nên đời sống cũng phiêu bạt như thế.
Ba vế tiếp theo kể ra ba vùng và ba món tương ứng:
- Về rẫy ăn còng — rẫy là đất giồng, đất cao ven sông rạch, gần bãi bùn. Còng là loài giáp xác nhỏ họ hàng với cua, sống ở bãi bùn nước lợ. Người ta bắt còng làm mắm, rang muối, giã ra nấu canh.
- Về sông ăn cá — nơi sông rạch thì cá là nguồn đạm sẵn nhất. Thả lưới, giăng câu, đặt lọp, kiểu nào cũng có cá ăn.
- Về đồng ăn cua — ruộng đồng nước ngọt thì cua đồng nhiều. Cua đồng giã lọc nấu canh rau đay, rau tập tàng, là món cơm quê điển hình.
Cách sắp xếp rất chặt: mỗi vùng đất đi với một con vật, mỗi con vật đi với một cách ăn. Không nơi nào thiếu ăn, chỉ là ăn thứ khác nhau.
Nghĩa bóng: biết thuận theo hoàn cảnh mà sống
Ẩn dưới câu ca là một quan niệm sống rất thực tế: đến đâu thì sống theo cách của nơi đó. Người trôi dạt không than vãn vì thiếu món quen, mà nhanh chóng tìm ra thứ đất ấy có sẵn để nuôi mình.
Đây không phải sự dễ dãi, mà là khả năng thích nghi. Nó đòi hỏi con mắt biết quan sát: nhìn bãi bùn thì biết có còng, nhìn con nước thì biết mùa cá, nhìn ruộng thì biết chỗ cua ở. Người sống lâu với thiên nhiên mới có được thứ hiểu biết ấy.
Lớp nghĩa thứ hai là lòng biết đủ. Còng, cá, cua đều là món rẻ, kiếm bằng tay chứ không mua bằng tiền. Câu ca không hề có giọng than nghèo. Người nói chấp nhận cái mình có và thấy như thế là ổn.
Lớp nghĩa thứ ba, kín hơn, nằm ở hai chữ “gió đưa”. Đời người có khi bị đẩy đi nơi khác, không phải do mình chọn. Trong hoàn cảnh ấy, thay vì chống lại, người ta học cách bám vào chỗ mình đang đứng mà sống cho được.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian Nam Bộ, không rõ ai đặt và có từ bao giờ, không nên gán cho tác giả nào. Do được truyền miệng và thường hát theo điệu ru, câu này có nhiều bản đọc khác nhau — có nơi đảo thứ tự ba vế, có nơi thay con vật này bằng con vật khác cho hợp với vùng đất mình đang sống.
Mô-típ “gió đưa gió đẩy” còn mở đầu cho rất nhiều câu ca dao Nam Bộ khác với nội dung hoàn toàn khác nhau. Đó là một khuôn mở quen thuộc, giúp người hát dễ bắt vào nhịp, chứ không phải dấu hiệu cho thấy các câu ấy cùng một bài.
Bài học rút ra
Thứ nhất, thích nghi là một năng lực, không phải sự cam chịu. Người biết về rẫy thì ăn còng, về đồng thì ăn cua là người không tự làm khổ mình bằng những đòi hỏi không hợp chỗ. Họ đổi cách sống chứ không đổi mục tiêu sống.
Thứ hai, muốn thích nghi thì phải chịu quan sát. Không ai bắt được cua nếu không biết cua ở đâu. Bài học ngầm ở đây là hãy tìm hiểu kỹ nơi mình vừa đặt chân tới — con người, lề lối, cách làm ăn — trước khi than là chỗ này khó sống.
Thứ ba, biết đủ thì đời nhẹ đi rất nhiều. Câu ca dao không nhắc gì tới cao lương mỹ vị. Bữa ăn chỉ là con còng, con cá, con cua. Vậy mà giọng điệu vẫn thong dong. Sự thong dong ấy đến từ việc không so đo với thứ mình không có.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người đi làm xa hoặc chuyển chỗ ở, tinh thần “gió đưa gió đẩy về rẫy ăn còng” rất đáng học. Tới một thành phố mới, thay vì suốt ngày tiếc chỗ cũ, hãy tìm cho ra cái hay của chỗ mới: chợ nào rẻ, món nào ngon, người ở đây sống ra sao. Hoà được vào nhịp sống mới thì mọi việc khác cũng dễ theo.
Trong công việc, đây là bài học về sự linh hoạt. Đổi vị trí, đổi dự án, đổi cấp trên là chuyện thường. Người làm được việc là người nhanh chóng nhận ra “ở đây có sẵn thứ gì” rồi dùng đúng thứ đó, thay vì đòi hỏi điều kiện y hệt chỗ cũ.
Trong chi tiêu gia đình, câu ca gợi ý cách sống theo mùa và theo túi tiền. Mùa nào rau nấy, chợ nào rẻ thì mua, không cố mua thứ trái vụ cho bằng người ta. Đó là cách giữ cho bữa cơm vừa ngon vừa nhẹ gánh.
Và trong việc dạy con, có thể lấy câu ca dao này để dạy trẻ đừng kén ăn, đừng chê chỗ ở. Cho con biết mỗi vùng đất có món riêng, món nào cũng đáng thử, là dạy con một thái độ rộng rãi với cuộc đời.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Liệu cơm gắp mắm” — biết dựa vào thứ mình có mà tính toán, cùng một tinh thần thực tế.
- “Nhập gia tuỳ tục” — tới đâu sống theo lề lối nơi đó, là mặt ứng xử của cùng một bài học.
- “Muốn ăn bông súng mắm kho, thì vô Đồng Tháp ăn no đã thèm” — cũng lấy món dân dã của đồng nước làm niềm tự hào.
- “Ai về nhắn với nậu nguồn, mít non gửi xuống, cá chuồn gửi lên” — mỗi vùng một sản vật, đổi cho nhau mới đủ đầy.
- “Đói ăn rau, đau uống thuốc” — sống đúng với hoàn cảnh, không đòi hỏi quá tay.
Lời kết
Một câu hát ru nghe rất nhẹ, mà bên trong là cả cách xoay xở của những người từng theo con nước đi khai phá. “Gió đưa gió đẩy về rẫy ăn còng, về sông ăn cá về đồng ăn cua” nhắc ta rằng đời có thể đưa mình tới bất cứ đâu, và việc cần làm không phải là cưỡng lại ngọn gió, mà là biết nơi mình đứng có gì để sống cho tử tế.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
