Trong bất cứ tập thể nào cũng có một kiểu người rất khó bắt lỗi: họ chẳng làm gì sai, chẳng cãi ai bao giờ, ai nói cũng gật. Nhưng đến lúc cần một chỗ dựa thì không ai tìm tới họ. Người xưa gọi thẳng tên kiểu người ấy: gió chiều nào che chiều ấy.
Nghĩa đen: che chắn theo hướng gió
Câu tục ngữ mượn một việc rất đời thường. Người nông dân ngồi coi lúa, người bán hàng rong bên đường, hay đơn giản là người ngồi trong túp lều tạm, khi gió tạt bên nào thì lấy tấm phên, tấm nón, manh áo che bên ấy. Gió xoay hướng thì lại chuyển tấm che sang phía mới.
Bản thân việc che gió không có gì đáng chê. Đó là phản ứng hợp lý để khỏi ướt, khỏi lạnh, khỏi bụi. Cái làm nên sức chê trong câu tục ngữ nằm ở chỗ khác: người che gió không có hướng nào của riêng mình. Hướng của họ do gió quyết định. Gió là thứ vô định, nay thổi thế này mai thổi thế khác, và người kia thì xoay theo, lúc nào cũng đúng lúc, lúc nào cũng an toàn.
Từ hình ảnh ấy, câu tục ngữ chuyển sang chuyện con người mà không cần giải thích thêm. Ai nghe cũng hiểu ngay gió đây là gì: là quyền thế, là phe đang thắng, là số đông, là chiều dư luận.
Nghĩa bóng: thói ba phải và người không có lập trường
Về nghĩa bóng, gió chiều nào che chiều ấy chỉ hạng người không có chính kiến, luôn ngả theo bên mạnh hơn để giữ phần lợi cho mình. Trước mặt người này thì nói thế này, quay sang người kia thì nói thế khác. Trong cuộc họp thì chờ xem ai nói trước, ai nói to hơn rồi mới bày tỏ ý mình, mà ý ấy bao giờ cũng trùng với ý người đang thắng thế.
Người xưa chê thói này khá nặng, và có lý do. Trong làng xã, khi cần phân xử một việc, người ba phải làm hỏng cả cuộc phân xử: họ gật với cả hai bên nên bên nào cũng tưởng mình được ủng hộ, đến lúc vỡ chuyện thì mâu thuẫn nặng thêm. Trong việc chung, họ hưởng lợi từ mọi kết quả mà không gánh rủi ro nào.
Cần phân biệt câu này với sự khéo léo tuỳ hoàn cảnh. Biết mềm mỏng đúng lúc, biết chọn cách nói cho hợp người nghe là khôn ngoan. Nhưng đó là thay đổi cách nói mà giữ nguyên điều mình cho là đúng. Còn gió chiều nào che chiều ấy là thay đổi luôn cả điều mình cho là đúng, tuỳ theo ai đang có lợi thế. Ranh giới nằm ở chỗ: cái thay đổi là hình thức hay là nội dung.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu nói dân gian quen thuộc, không rõ xuất xứ và không gắn với nhân vật hay sự kiện nào. Hình ảnh gió và tấm che là thứ ai cũng từng trải qua, nên câu hình thành tự nhiên trong lời nói thường ngày.
Trong thực tế người ta nói nhiều biến thể gần như nhau: gió chiều nào theo chiều ấy, gió chiều nào xoay chiều ấy, hoặc gọn hơn là theo chiều gió. Ý nghĩa của các cách nói này không khác nhau.
Cùng chê thói không lập trường còn có từ ba phải trong khẩu ngữ, hoặc lối nói gió thổi chiều nào cũng được. Ở một góc khác, câu ở bầu thì tròn, ở ống thì dài cũng nói tới việc con người thay hình đổi dạng theo môi trường, nhưng câu đó thiên về mô tả sức ảnh hưởng của hoàn cảnh, còn câu này nhắm thẳng vào động cơ vụ lợi của người trong cuộc.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là cách nhận ra kiểu người này để mà liệu. Dấu hiệu rõ nhất không phải là họ hay đổi ý, mà là họ luôn đổi đúng lúc và luôn đổi về phía có lợi. Một người đổi ý vì được thuyết phục thì nói được lý do vì sao mình đổi. Người ba phải thì không có lý do nào ngoài việc gió đã xoay.
Bài học thứ hai là hiểu vì sao không nên trông cậy vào họ trong lúc khó. Khi mọi việc thuận, họ đứng cạnh ta. Khi có sóng gió, họ sẽ đứng ở phía bên kia và vẫn giữ được vẻ mặt bình thản như chưa hề có chuyện gì. Đó không hẳn là phản bội theo nghĩa quyết liệt, mà chỉ là bản chất của việc chọn hướng theo gió.
Bài học thứ ba là dành cho chính mình. Ai cũng có lúc bị cám dỗ im lặng khi thấy số đông nghiêng về một phía. Giữ chính kiến không có nghĩa là phải cãi cho bằng được, cũng không phải là bảo thủ. Nó chỉ là dám nói rõ mình nghĩ gì khi được hỏi, và không đổi câu trả lời chỉ vì người hỏi đã đổi.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, thói ba phải hay xuất hiện dưới lớp vỏ dễ chịu. Người ấy đồng ý với mọi phương án, khen mọi ý tưởng, không bao giờ phản biện. Kết quả là những sai lầm rõ ràng vẫn được thông qua vì không ai chặn lại. Với người phụ trách, đây là lời nhắc rất thực tế: một tập thể mà ai cũng gật đầu là một tập thể đang mất khả năng tự sửa. Cần chủ động hỏi ý kiến ngược, và đừng để người dám nói thẳng phải trả giá.
Trong quan hệ bạn bè, họ hàng, kiểu người này thường xuất hiện lúc có xích mích. Họ ngồi với bên này thì đồng tình với bên này, ngồi với bên kia thì gật gù với bên kia. Chuyện nhỏ vì thế mà thành to. Cách xử lý an toàn là đừng nhờ họ làm trung gian, và cũng đừng kể với họ những điều mình không muốn cả hai bên cùng nghe.
Trên mạng xã hội, câu tục ngữ này càng có đất dụng võ. Dư luận đổi hướng rất nhanh, hôm nay khen ai đó hết lời, mai quay sang chê cũng hết lời. Người quen ngả theo chiều gió sẽ luôn ở phía đông người, và luôn tưởng mình đúng. Cách giữ mình không phức tạp: trước khi bày tỏ thái độ, hãy tự hỏi mình đang tin vào điều gì hay chỉ đang đứng cho an toàn.
Với con cái, nên dạy trẻ phân biệt giữa nhường nhịn và hùa theo. Nhường là biết mình có ý kiến nhưng chọn không tranh vì việc nhỏ. Hùa theo là không có ý kiến nào cả. Đứa trẻ được khuyến khích nói ra suy nghĩ của mình một cách lễ độ sẽ ít có nguy cơ lớn lên thành người che theo chiều gió.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau — nhanh chân lúc hưởng, chậm chân lúc gánh, cùng một tính vụ lợi.
- Thấy người sang bắt quàng làm họ — bám theo kẻ mạnh để hưởng lây, một biểu hiện khác của việc theo chiều gió.
- Qua cầu rút ván — dùng xong người khác thì cắt đường, không giữ nghĩa cũ.
- Bằng mặt không bằng lòng — hoà thuận ngoài mặt mà trong lòng không thuận, cũng là một kiểu giữ an toàn cho mình.
- Cây ngay không sợ chết đứng — người có chính kiến và sống ngay thẳng thì không cần phải xoay theo ai.
- Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài — hoàn cảnh có sức uốn nắn con người, nên càng phải tự giữ lấy cái gốc của mình.
Lời kết
Người xưa không đòi ai cũng phải cứng rắn đến mức va chạm với tất cả. Cái họ chê trong câu gió chiều nào che chiều ấy là việc đem chính kiến của mình ra đổi lấy sự an toàn, đổi nhiều lần và đổi rất nhẹ nhàng. Một người như thế có thể sống yên, nhưng sẽ không bao giờ là chỗ dựa cho ai, kể cả cho chính họ trong ngày gió lớn.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
