Trong những câu tục ngữ dạy cách giữ mình, Giấy rách phải giữ lấy lề có một sức nặng riêng vì nó nói tới lúc con người đã sa sút. Không phải lúc đủ đầy, mà đúng vào lúc mọi thứ đã hỏng đi, người xưa mới đặt ra yêu cầu: còn lại cái gì thì phải giữ cho bằng được. Cái “còn lại” ấy chính là nền nếp.
Nghĩa đen: “lề” của tờ giấy là gì
Muốn hiểu câu tục ngữ thì trước hết phải hiểu chữ “lề”. Lề là phần mép giấy chừa trống, cũng là phần gáy nơi các tờ được xâu lại, đóng lại thành quyển. Với sách vở ngày trước, lề giữ cho các tờ nằm đúng thứ tự, không rơi rụng, không lẫn lộn.
Một tờ giấy có thể nhàu, có thể rách giữa, chữ có thể mờ đi, nhưng nếu phần lề còn nguyên thì quyển sách vẫn còn là quyển sách, vẫn lật giở được, vẫn dùng được. Ngược lại, mất lề thì dù từng tờ còn lành lặn, cả tập cũng thành mớ giấy rời, gió thổi là bay tán loạn.
Người xưa nhìn thấy trong chi tiết rất nhỏ ấy một hình ảnh chính xác cho đời sống con người. Cái quyết định một tập giấy còn là một quyển sách hay không nằm ở phần ít ai để ý nhất.
Nghĩa bóng: nền nếp là thứ giữ con người không rã ra
Trong câu giấy rách phải giữ lấy lề, “giấy rách” là hoàn cảnh sa sút: nhà nghèo đi, làm ăn thất bát, gia đình gặp biến cố, danh tiếng bị sứt mẻ. “Lề” là gia phong, là nền nếp, là những nguyên tắc sống mà một người hay một nhà tự đặt ra cho mình: ăn nói có trên có dưới, giữ chữ tín, không lấy của ai, không bỏ mặc người nhà.
Thông điệp của câu tục ngữ là: hoàn cảnh có thể xấu đi ngoài ý muốn, nhưng nền nếp thì do mình giữ. Nghèo không phải lỗi, nhưng nghèo rồi buông luôn cả cách ăn ở thì mới là mất hẳn. Nhiều gia đình đi qua những giai đoạn rất khó khăn mà con cái vẫn nên người, đơn giản vì cái “lề” trong nhà chưa bao giờ bị bỏ.
Câu tục ngữ còn hàm ý rằng nền nếp là thứ giữ cho người ta có đường quay lại. Của cải mất đi có thể gây dựng lại, nhưng nếu đã mất trật tự trong nhà, mất sự tôn trọng giữa các thành viên, mất thói quen sống ngay thẳng, thì có tiền cũng khó dựng lại được cái đã rã.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu tục ngữ do dân gian đúc kết và truyền miệng lâu đời, không rõ ai đặt ra, không xác định được thời điểm ra đời. Không nên tin những cách giải thích gán nó cho một tác giả hay một tích truyện cụ thể — đó chỉ là suy diễn về sau.
Có người hiểu “lề” theo nghĩa lề thói, phép tắc; có người hiểu theo nghĩa mép giấy, gáy sách. Hai cách hiểu này không mâu thuẫn mà bổ sung cho nhau, vì hình ảnh mép giấy chính là cách dân gian nói về phép tắc. Gần nghĩa với câu này có “Đói cho sạch, rách cho thơm”, “Tốt danh hơn lành áo”, “Nhà rách vách nát nhưng nếp nhà không đổi” — những cách nói cùng một tinh thần giữ mình trong cảnh sa sút.
Bài học rút ra
Nền nếp quan trọng hơn điều kiện vật chất. Nhiều người tin rằng phải khá giả thì mới dạy con tử tế được. Thực tế cho thấy điều ngược lại cũng rất thường xảy ra: có gia đình dư dả mà con cái hư hỏng vì trong nhà không có quy tắc nào, và có gia đình chật vật mà con lễ phép, chăm chỉ vì cha mẹ giữ nếp rất nghiêm.
Cái lề phải được giữ hằng ngày, không phải lúc nguy mới nhớ. Nền nếp không tự nhiên có. Nó hình thành từ những việc lặp đi lặp lại: bữa cơm chung, cách xưng hô, giờ giấc, thái độ với ông bà. Khi biến cố ập tới, nhà nào đã có nếp thì bám vào đó mà đứng vững; nhà nào chưa có thì không kịp dựng lên trong lúc rối ren.
Giữ lề không có nghĩa là bảo thủ. Đây là chỗ cần phân biệt. Nếp nhà tốt là những nguyên tắc về đạo đức và cách đối xử, chứ không phải mọi thói quen cũ đều đáng giữ. Có những lề thói lỗi thời, thậm chí bất công, cần bỏ đi. Cái đáng giữ là phần cốt: sự trung thực, lòng hiếu, tinh thần trách nhiệm, sự tôn trọng lẫn nhau.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong gia đình, tinh thần giấy rách phải giữ lấy lề thể hiện rõ nhất khi nhà gặp chuyện: người trụ cột mất việc, có người ốm nặng, làm ăn thua lỗ. Đó là lúc dễ buông nhất — cha mẹ cáu bẳn, bữa cơm chung tan rã, con cái bị bỏ mặc. Giữ được vài nếp nhỏ như ngồi ăn cùng nhau, nói với nhau tử tế, không mang chuyện tiền bạc ra trút lên đầu trẻ con, đã đủ giúp cả nhà đi qua giai đoạn khó mà không vỡ.
Trong công việc, cái “lề” là những nguyên tắc nghề nghiệp mình không đánh đổi: không nói dối khách, không đổ lỗi cho cấp dưới, làm sai thì nhận. Khi doanh nghiệp gặp khó, những nguyên tắc này thường bị đem ra thử thách đầu tiên; giữ được chúng chính là giữ được cái để làm lại về sau.
Trong việc dạy con, cha mẹ nên chọn ra vài nguyên tắc cốt lõi và giữ cho nhất quán, thay vì đặt ra vô số quy định rồi tuỳ hứng bỏ qua. Trẻ học nếp nhà qua sự đều đặn của người lớn nhiều hơn qua lời giảng. Với chính mình, mỗi người cũng nên biết đâu là cái lề của riêng mình — vài điều dù thế nào cũng không làm — bởi đó là thứ giữ ta lại khi hoàn cảnh đẩy đi quá xa.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Đói cho sạch, rách cho thơm — giữ phẩm giá và sự trong sạch ngay giữa lúc túng thiếu.
- Tốt danh hơn lành áo — tiếng tốt đáng giá hơn vẻ ngoài đủ đầy.
- Chết trong còn hơn sống đục — thà chịu thiệt còn hơn sống mà mang tiếng nhơ.
- Con hơn cha là nhà có phúc — nói về nền nếp gia đình được tiếp nối và làm tốt hơn qua các đời.
- Cây có cội, nước có nguồn — nhắc mỗi người nhớ gốc gác, nền tảng của mình.
- Dột từ nóc dột xuống — nếu người trên không giữ nếp thì cả nhà, cả tập thể cũng hỏng theo.
Lời kết
Khi dặn nhau giấy rách phải giữ lấy lề, người xưa không đòi hỏi tờ giấy phải luôn phẳng phiu, bởi họ biết đời sống vốn nhiều va vấp. Họ chỉ dặn một điều: giấy có rách thì cũng đừng để mất cái lề. Áp vào đời người, đó là lời nhắc rằng ta không chọn được mọi hoàn cảnh, nhưng luôn chọn được cách mình cư xử trong hoàn cảnh ấy. Còn giữ được nền nếp thì dù có sa sút đến đâu, một gia đình hay một con người vẫn còn nguyên chỗ để bắt đầu lại.
