Trong kho tục ngữ nói về chuyện giao du của người Việt, Giàu vì bạn, sang vì vợ là câu được nhắc đến nhiều mà cũng bị hiểu lệch nhiều. Sáu chữ gọn lỏn ấy đặt cạnh nhau hai mối quan hệ quan trọng bậc nhất đời người: bạn bè và người bạn đời. Hiểu đúng câu này, ta thấy được cái nhìn rất tỉnh táo của người xưa về sức nặng của những người sống quanh mình.
Nghĩa đen: giàu và sang đến từ đâu
Người xưa phân biệt khá rõ hai chữ “giàu” và “sang”. Giàu là của cải, là cơ nghiệp, là chuyện làm ăn có đồng ra đồng vào. Sang thì không nằm ở tiền mà nằm ở cái nếp: nhà cửa tươm tất, ăn nói có trên có dưới, khách đến được tiếp đãi chu đáo, con cái có nền nếp. Một người có thể giàu mà không sang, và ngược lại, có nhà không dư dả nhưng ai bước vào cũng thấy nể.
Đặt trong khung ấy, câu tục ngữ nói rằng cái giàu của một người đàn ông thường có phần đóng góp của bạn bè, còn cái sang thì phần lớn nhờ người vợ. Ngày trước, việc làm ăn buôn bán chủ yếu dựa vào mối quen: bạn mách cho một mối hàng, đứng ra bảo lãnh một món vay, chỉ cho một nghề. Còn trong nhà, người vợ là người vun vén, giữ nếp, đối đãi họ hàng khách khứa — chính những việc ấy làm nên thể diện của cả gia đình.
Nghĩa bóng: không ai làm nên chuyện một mình
Thông điệp sâu hơn của câu tục ngữ là: thành quả của một con người hiếm khi là công sức của riêng người đó. Đằng sau một cơ ngơi là những mối quan hệ đã nâng đỡ nó, và đằng sau một gia đình được người ta nể trọng là bao nhiêu chăm chút thầm lặng ít ai nhìn thấy. Câu nói vì thế mang tính nhắc nhở biết ơn nhiều hơn là khoe khoang.
Cũng cần nói thêm rằng trong dân gian còn một cách hiểu khác, có phần châm biếm: có người đem câu này để chỉ kiểu người chỉ tỏ ra rộng rãi, hào phóng khi có bạn bè ngồi đó, và chỉ tỏ ra đường bệ khi có vợ bên cạnh — nghĩa là cái giàu, cái sang ấy chỉ là vẻ ngoài mượn tạm. Hai cách hiểu tồn tại song song trong lời ăn tiếng nói, và tuỳ ngữ cảnh mà người nghe biết người nói đang khen hay đang mỉa. Điều đáng chú ý là cả hai cách hiểu đều thừa nhận một điều: người quanh ta ảnh hưởng rất mạnh đến cách ta sống và cách người đời nhìn ta.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian truyền miệng, không xác định được ai nói ra đầu tiên, ra đời vào lúc nào. Bất cứ cách giải thích nào gán câu này cho một nhân vật hay một câu chuyện lịch sử cụ thể đều nên tiếp nhận một cách dè dặt, vì không có căn cứ chắc chắn.
Điều thú vị là bên cạnh nó, dân gian còn lưu một câu gần như đối lập về mặt đạo lý: Giàu đổi bạn, sang đổi vợ — câu này phê phán thẳng thừng những kẻ khi nên nổi thì quay lưng với bạn cũ, phụ bạc người đã cùng mình chịu khổ. Đặt hai câu cạnh nhau mới thấy dân gian rất công bằng: một câu ghi nhận công của bạn bè và người bạn đời, một câu vạch mặt kẻ hưởng công rồi phủi tay. Ngoài ra, câu tục ngữ này còn được dùng dưới dạng rút gọn trong lời nói thường ngày, chẳng hạn khi ai đó nói vui rằng mình làm ăn được là nhờ bạn.
Bài học rút ra
Thứ nhất, hãy nhìn cho ra phần đóng góp của người khác trong thành quả của mình. Người tự cho rằng mọi thứ mình có đều do một tay mình làm nên thường là người sớm mất bạn. Nhớ ơn không phải là hạ thấp mình, mà là nhìn đúng sự thật. Một mối hàng đầu tiên, một lời giới thiệu, một lần được cho vay lúc bí — những việc ấy nhỏ với người cho nhưng có khi đổi cả đường đời người nhận.
Thứ hai, quan hệ chỉ bền khi có đi có lại. Nếu hiểu câu tục ngữ theo hướng dựa dẫm, coi bạn bè là nơi để nhờ vả, thì chẳng bao lâu sẽ không còn ai để nhờ. Người biết cách sống thường là người chủ động giúp trước, giúp mà không kể công, nên đến lúc khó khăn tự khắc có người đứng ra đỡ.
Thứ ba, cái sang của một gia đình do cả nhà cùng dựng. Trong bối cảnh hôm nay, vế sau của câu tục ngữ nên được hiểu rộng hơn thời trước: không chỉ người vợ giữ nếp nhà, mà cả vợ lẫn chồng cùng vun đắp cách cư xử, cách dạy con, cách đối đãi hai bên nội ngoại. Nhà nào cả hai người cùng biết giữ ý, biết trọng nhau trước mặt người khác thì tự nhiên được nể, chẳng cần phô trương.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, câu tục ngữ nhắc ta rằng mạng lưới quan hệ tử tế là một thứ vốn thật sự. Một người thợ giỏi có nhiều bạn nghề thì lúc thiếu việc vẫn có người gọi; một người mở quán được bạn bè ủng hộ buổi đầu thì qua được giai đoạn chông chênh nhất. Nhưng vốn ấy chỉ sinh lời khi được vun bằng sự sòng phẳng: vay thì trả đúng hẹn, hứa thì làm, nhờ vả thì biết điều.
- Với bạn bè: giữ liên lạc cả lúc mình không cần gì, đó mới là quan hệ thật.
- Trong làm ăn: nhận sự giúp đỡ thì ghi nhớ, và tìm cách đáp lại bằng việc cụ thể chứ không chỉ bằng lời cảm ơn.
- Trong gia đình: ghi nhận công sức của người bạn đời một cách rõ ràng, nhất là những việc không ai nhìn thấy như thu vén, chăm con, giữ quan hệ họ hàng.
- Khi khá lên: nhớ câu Giàu đổi bạn, sang đổi vợ để tự soi mình, đừng để thành công làm hỏng những mối quan hệ đã nâng mình lên.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Giàu đổi bạn, sang đổi vợ — phê phán kẻ phụ bạc bạn bè và người thân khi đã khấm khá.
- Thêm bạn bớt thù — nhắc rằng bạn bè là thứ vốn nên gom góp chứ đừng làm hao hụt.
- Ngựa chạy có bầy, chim bay có bạn — con người sống được là nhờ có nhau.
- Chọn bạn mà chơi, chọn nơi mà ở — bạn bè ảnh hưởng lớn đến đời mình, nên phải cẩn trọng khi kết giao.
- Thuận vợ thuận chồng, tát biển Đông cũng cạn — sức mạnh của sự đồng lòng trong gia đình.
- Tối lửa tắt đèn có nhau — sự nâng đỡ qua lại giữa những người sống gần nhau.
Lời kết
Giàu vì bạn, sang vì vợ không phải lời cổ vũ cho việc sống dựa vào người khác, mà là một cách nhìn thẳng vào sự thật: đời người ít ai đi một mình mà đến đích. Ai hiểu được điều đó sẽ biết giữ bạn cho bền, giữ nghĩa vợ chồng cho trọn, và biết rằng của cải hay thể diện có được hôm nay đều mang trong nó công sức của những người đã đi cùng mình.
