Có những câu ca dao chỉ cần đọc lên một lần là chạm đúng chỗ đau của người từng trải. Giàu sang nhiều kẻ tới nhà, khó khăn nên nỗi ruột rà xa nhau là một câu như vậy. Nó không dạy dỗ, không lên án, chỉ kể lại một sự thật mà ai đi qua thăng trầm cũng nhận ra.
Nghĩa đen: cảnh cửa nhà lúc thịnh và lúc suy
Vế đầu vẽ ra cảnh một gia đình đang thời thịnh vượng. Giàu sang là vừa có của vừa có vị thế. Khi ấy, nhiều kẻ tới nhà — khách khứa ra vào tấp nập, người hỏi thăm, người nhờ vả, người muốn kết thân. Cửa nhà lúc nào cũng đông.
Vế sau lật sang phía ngược lại. Khó khăn là lúc sa sút, làm ăn thất bát, nợ nần, bệnh tật. Điều đáng nói là câu ca dao không viết “bạn bè xa nhau” mà viết ruột rà xa nhau. Ruột rà là họ hàng máu mủ, là những người lẽ ra gắn bó nhất, không thể dứt ra được. Ngay cả họ cũng thưa dần.
Chọn chữ ruột rà ở vế sau và chữ kẻ ở vế đầu là dụng ý rất rõ. Người đến lúc giàu chỉ là “kẻ” — xa lạ, không tên. Người bỏ đi lúc khó lại là ruột thịt. Sự đối lập ấy làm câu ca dao đau hơn nhiều so với một lời than thông thường.
Nghĩa bóng: hoạn nạn là phép thử của tình người
Thông điệp của câu ca dao là: phần lớn các mối quan hệ quanh ta gắn với hoàn cảnh của ta chứ không gắn với con người ta. Khi hoàn cảnh đổi, quan hệ đổi theo. Đó không hẳn là vì ai cũng bạc bẽo, mà vì bản chất của những mối quan hệ ấy vốn được xây trên lợi ích ngay từ đầu.
Câu ca dao cũng chỉ ra một điều tế nhị hơn: người ta xa nhau lúc khó khăn không phải lúc nào cũng vì ghét bỏ. Có khi vì ngại — ngại bị vay mượn, ngại không biết nói gì, ngại chính mình cũng đang chật vật. Sự thật ấy không làm nỗi buồn nhẹ đi, nhưng giúp người trong cuộc bớt cay đắng.
Đọc theo hướng tích cực, Giàu sang nhiều kẻ tới nhà còn là một lời nhắc quý: hoạn nạn tuy đau nhưng lại là dịp lọc lại danh sách những người thật lòng. Số người còn lại có thể rất ít, nhưng đó mới là vốn liếng thật của một đời người.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, không rõ tác giả, không xác định được thời điểm ra đời. Nó thuộc mảng ca dao than thân và bàn về thế thái nhân tình, một mảng rất phong phú trong văn học truyền miệng của người Việt.
Câu này được truyền với đôi chút khác biệt về từ ngữ giữa các vùng, chẳng hạn có nơi hát Giàu sang lắm kẻ tới nhà thay cho nhiều kẻ tới nhà. Ý tứ và nhịp thơ lục bát vẫn giữ nguyên.
Trong kho tàng còn nhiều câu cùng mạch, như Còn tiền còn bạc còn đệ tử, hết cơm hết rượu hết ông tôi — nói thẳng và cay hơn. Ngược lại cũng có những câu khẳng định tình nghĩa bền vững như Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ. Người xưa để lại cả hai chiều, vì đời sống vốn có cả hai.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là đừng nhầm sự đông đúc với sự thân thiết. Lúc đang thuận lợi, ta rất dễ tưởng mình có nhiều bạn. Người tỉnh táo sẽ tự hỏi: trong số này, ai sẽ còn ngồi lại nếu mình trắng tay? Câu hỏi ấy không làm ta bi quan, chỉ giúp ta phân bổ tình cảm và thời gian cho đúng chỗ.
Bài học thứ hai là hãy làm người ở lại. Câu ca dao than về những người bỏ đi, nghĩa là nó cũng ngầm chỉ ra chỗ đứng đáng quý: người có mặt lúc bạn mình sa sút. Không cần cho vay tiền mới là giúp; một cuộc gọi, một bữa cơm, một lời hỏi han đúng lúc đã đủ để người kia biết mình chưa bị bỏ rơi.
Bài học thứ ba là đừng vội hận đời khi bị bỏ lại. Nếu coi mọi sự xa cách là sự phản bội, ta sẽ tự khép mình lại và mất luôn những người còn muốn ở gần. Nhìn nhận đúng bản chất từng mối quan hệ giúp ta buông cái cần buông mà vẫn giữ được lòng tin vào con người.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong làm ăn, câu ca dao giải thích một hiện tượng rất quen: lúc công ty phát đạt thì đối tác, bạn bè, người quen tìm đến rất đông; lúc khó khăn thì điện thoại im ắng. Người có kinh nghiệm vì thế không xây kế hoạch dựa trên những lời hứa lúc thuận buồm, mà dựa trên hợp đồng và trên vài quan hệ đã được thử thách.
Trong quan hệ họ hàng, đây là lời nhắc rất thiết thực. Đừng chỉ xuất hiện ở đám cưới, tiệc mừng, mà hãy có mặt trong đám tang, lúc người thân nằm viện, lúc gia đình họ gặp chuyện. Chính những lần đó mới tạo ra thứ tình nghĩa mà câu ca dao tiếc nuối.
Trong nuôi dạy con, nên cho trẻ thấy cách cha mẹ đối xử với người thân đang gặp khó. Trẻ học tình nghĩa bằng cách nhìn, không phải bằng cách nghe giảng. Một đứa trẻ từng theo mẹ đi thăm người bà con ốm đau sẽ hiểu chữ ruột rà sâu hơn bất kỳ bài học nào.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Còn tiền còn bạc còn đệ tử, hết cơm hết rượu hết ông tôi — nói thẳng và chua chát hơn về sự đổi thay của lòng người.
- Miệng nhà giàu nói đâu ra đấy — của cải chi phối cả cách người đời lắng nghe ta.
- Có tiền mua tiên cũng được — sức mạnh của đồng tiền, nhìn từ một góc khác.
- Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ — vế đối lại đầy nhân hậu về tình đồng loại.
- Sông có khúc, người có lúc — nhắc rằng cảnh ngộ không đứng yên, hôm nay khó chưa chắc mai đã khó.
- Con vua thì lại làm vua, con sãi ở chùa lại quét lá đa — cái nền thân phận khiến người đời phân biệt sang hèn.
Lời kết
Câu ca dao Giàu sang nhiều kẻ tới nhà, khó khăn nên nỗi ruột rà xa nhau buồn nhưng không cay nghiệt. Nó chỉ mở mắt cho ta thấy đâu là quan hệ dựa vào hoàn cảnh, đâu là quan hệ dựa vào con người. Hiểu được điều đó, ta biết trân trọng số ít người ở lại, và biết cố gắng để mình cũng là một người như thế với ai đó.
