Người quê xưa nuôi con gì trong vườn không phải chuyện ngẫu nhiên, mà là một bài tính. Giàu lợn nái, lãi gà con chính là bài tính ấy được rút gọn thành sáu tiếng cho dễ nhớ. Câu tục ngữ không hô hào chăm chỉ, nó nói thẳng vào chuyện tiền nong: nuôi cái gì thì gây được vốn, nuôi cái gì thì có đồng ra đồng vào.
Nghĩa đen: hai cách sinh lợi trong một cái sân
Lợn nái là con lợn cái để giống, không nuôi lấy thịt. Mỗi lứa nó đẻ ra cả đàn lợn con, nuôi thêm ít lâu là bán được cho những nhà khác về nuôi thịt. Một năm vài lứa như vậy, con nái trở thành cái máy sinh lời của cả nhà. Chỉ có điều nuôi nái không dễ: vốn ban đầu lớn, chuồng phải chắc, cám bã phải đều, lúc nó đẻ thì thức trắng đêm coi sóc, gặp dịch bệnh là mất cả chì lẫn chài. Bù lại, nếu suôn sẻ thì con nái làm nên cơ nghiệp — nên người xưa mới đặt chữ giàu vào đó.
Gà con thì khác hẳn. Gà mái tự ấp, tự dắt con đi kiếm ăn quanh vườn, ăn thóc rơi, ăn giun dế, ăn cả những thứ bỏ đi trong bếp. Vốn bỏ ra rất ít, công chăm cũng ít. Nuôi vài tháng là có gà bán, có trứng ăn, có con để thịt khi nhà có khách. Món tiền ấy nhỏ nhưng đến đều, và quan trọng là đến nhanh. Vì thế mới nói lãi: đó là khoản lời rủng rỉnh dùng cho việc hằng ngày.
Đặt cạnh nhau, câu tục ngữ vẽ ra bức tranh làm ăn rất cân đối của một nhà nông biết tính: trong chuồng có con nái để lo chuyện lâu dài, ngoài sân có đàn gà để lo chuyện trước mắt.
Nghĩa bóng: nuôi cái gốc chứ đừng chỉ hái ngọn
Ý sâu hơn nằm ở chỗ cả lợn nái lẫn gà mái đều là những con vật sinh ra con khác. Người xưa không bảo giàu nhờ con lợn thịt, cũng không bảo lãi nhờ con gà trống. Cái làm ra tiền bền là cái có khả năng sinh sôi.
Từ đó rút ra một nguyên tắc làm ăn: đừng bán mất cái gốc để tiêu. Ai cũng có lúc túng, và lúc túng thì con nái là món dễ bán nhất vì được giá. Bán xong thì cầm được một khoản, nhưng từ đó trở đi năm nào cũng phải đi mua lợn giống của người khác. Người biết tính thà chịu chật vật một thời gian để giữ lấy con nái.
Câu tục ngữ còn phân biệt rạch ròi hai loại thu nhập. Có thứ tiền để dành, chậm mà lớn. Có thứ tiền để tiêu, nhỏ mà đều. Nhà nào chỉ có loại thứ nhất thì luôn kẹt tiền mặt, có của mà không xoay được; nhà nào chỉ có loại thứ hai thì lúc nào cũng đủ ăn mà mãi không khá lên. Phải có cả hai.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, đúc kết từ kinh nghiệm chăn nuôi trong gia đình nông thôn, không rõ ai đặt ra và cũng không rõ có từ bao giờ. Lối nói ngắn, đối nhau từng vế, là kiểu rất quen của tục ngữ về làm ăn: một vế nói cái lớn, một vế nói cái nhỏ, ghép lại thành một lời khuyên trọn vẹn.
Vì truyền miệng nên từng vùng có thể nói khác đôi chữ, và trong kho tục ngữ còn nhiều câu khác cùng bàn chuyện nên nuôi con gì cho lợi, chẳng hạn cách xếp hạng quen thuộc nhất canh trì, nhị canh viên, tam canh điền. Điều đó cho thấy người xưa suy nghĩ khá kỹ về hiệu quả của từng cách làm ăn, chứ không nuôi trồng theo thói quen.
Cũng cần nói cho công bằng: chăn nuôi ngày nay đã khác xa, giá cả, dịch bệnh và thị trường quyết định nhiều thứ mà câu tục ngữ không thể lường. Cái còn dùng được là cách nghĩ, không phải là lời hứa chắc chắn về lợi nhuận.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là phân biệt vốn và thu nhập. Con nái là vốn, đàn gà là thu nhập. Ai lẫn lộn hai thứ ấy, đem vốn ra tiêu như tiền chợ, thì làm bao nhiêu năm cũng không dựng nổi cơ ngơi.
Bài học thứ hai là cần một nguồn nhỏ mà đều. Đàn gà trong vườn không làm ai giàu, nhưng nó giữ cho gia đình không phải vay mượn vì những khoản vặt. Trong đời sống, những nguồn thu nhỏ đều đặn ấy chính là chỗ dựa giúp người ta không phải bán đi thứ quý nhất khi gặp việc đột xuất.
Bài học thứ ba là mỗi loại lợi ích đòi một loại công sức. Nuôi nái là chấp nhận vất vả và rủi ro để đổi lấy cái lớn; nuôi gà là chịu lấy cái nhỏ nhưng nhẹ nhàng, ít rủi ro. Không có kiểu vừa nhàn vừa lãi to. Ai hiểu điều đó thì bớt đi cái tật chạy theo những lời hứa hẹn dễ dàng.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người đi làm, con lợn nái chính là tay nghề và uy tín nghề nghiệp: nuôi lâu, tốn công, nhưng nuôi được rồi thì nó sinh việc, sinh cơ hội, sinh thu nhập trong nhiều năm. Còn những việc làm thêm ngắn hạn giống như đàn gà con: giúp trang trải hôm nay, nhưng đừng lấy nó thay chỗ cho việc chăm cái nghề chính.
Với gia đình, nguyên tắc này ứng vào cách quản lý tiền bạc: một phần để dành và không đụng tới, một phần dùng cho chi tiêu thường ngày. Người giữ được ranh giới đó thường vững vàng hơn hẳn người có thu nhập cao mà tiêu lẫn lộn.
Với người buôn bán nhỏ, câu tục ngữ nhắc phải có mặt hàng giữ khách quen bên cạnh những mặt hàng bán chạy theo mùa. Cái trước là con nái, cái sau là đàn gà.
Với việc nuôi dạy con, cái gốc cần nuôi là nết chăm chỉ và thói quen học hành. Thành tích trước mắt là con gà bán được ngay, còn nết người mới là con nái sinh lợi cho cả đời đứa trẻ.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Con trâu là đầu cơ nghiệp — cũng nói về con vật nuôi làm nên vốn liếng của nhà nông.
- Một tiền gà, ba tiền thóc — nhắc rằng nuôi con gì cũng phải tính đủ chi phí, kẻo lãi giả mà lỗ thật.
- Nhất canh trì, nhị canh viên, tam canh điền — cách người xưa xếp hạng mức sinh lợi của các nghề ở nông thôn.
- Năng nhặt chặt bị — những khoản nhỏ góp lại lâu ngày thành khoản lớn, đúng như đàn gà trong vườn.
- Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện — nhấn vào việc giữ được của, chứ không chỉ lo kiếm cho nhiều.
Lời kết
Sáu tiếng Giàu lợn nái, lãi gà con gói lại cả một cách làm ăn: nuôi cái sinh sôi, giữ lấy cái gốc, đồng thời lo cho có đồng ra đồng vào hằng ngày. Chuồng lợn và đàn gà nay không còn ở sân nhà nhiều người nữa, nhưng bài tính ấy thì ai đang lo chuyện cơm áo cũng dùng được.
