Khi muốn nói về vốn liếng của một con người, người xưa không đếm ruộng, không đếm tiền. Họ đếm đôi mắt và đôi bàn tay: Giàu hai con mắt, khó hai bàn tay. Một câu tục ngữ ngắn mà gói được cả cách nhìn của người lao động về cái làm nên một đời sống tự chủ.
Nghĩa đen
Câu tục ngữ dựng hai vế đối nhau rất cân: giàu đi với hai con mắt, khó đi với hai bàn tay. Ở lớp nghĩa gần nhất, đây là cách người xưa kiểm kê tài sản của một người chẳng có gì ngoài thân mình. Người ta bảo nhau: tài sản của anh là đôi mắt còn sáng và đôi tay còn lành lặn, thế là đã có vốn.
Chữ giàu và chữ khó ở đây không tách thành hai hoàn cảnh trái ngược, mà bổ sung cho nhau. Dù đang giàu hay đang khó, con người vẫn dựa vào đúng hai thứ ấy. Mắt để nhìn ra việc, nhìn ra thời tiết, nhìn ra đường đi nước bước; tay để làm ra hạt gạo. Với người nông dân, hai bộ phận này là công cụ sản xuất chính, quý hơn mọi thứ để trong nhà.
Nghĩa bóng
Vượt khỏi nghĩa đen, con mắt trong câu tục ngữ chỉ khả năng quan sát và nhận định. Người có con mắt tinh là người nhìn ra chỗ nào làm ăn được, ai đáng tin, việc nào nên nhận, việc nào nên tránh. Cái giàu bắt đầu từ chỗ nhìn đúng, vì nhìn sai thì tay có làm gãy lưng cũng chỉ đi lệch đường.
Bàn tay thì chỉ sức lao động và sự chịu khó. Khi đã lâm vào cảnh khó, thứ duy nhất còn lại và cũng là thứ đáng tin nhất chính là đôi tay. Người xưa nói vậy không phải để than, mà để trấn an: tay còn thì đường sống còn.
Ghép hai vế lại, câu tục ngữ nói tới một sự phối hợp: nhìn cho ra rồi bắt tay vào làm. Thiếu con mắt thì thành ra cắm cúi làm mà chẳng tới đâu; thiếu bàn tay thì thành ra chỉ bàn suông. Đó là lý do người xưa không tách hai vế mà buộc chúng vào một câu.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu tục ngữ này lưu truyền trong dân gian, không rõ xuất xứ và cũng không thể quy cho một tác giả nào. Nó thuộc lớp tục ngữ gắn với nghề nông và các nghề thủ công, nơi mắt và tay quyết định thành quả từng ngày.
Dân gian còn nói Giàu hai con mắt, khó đôi bàn tay, chỉ khác một chữ mà nghĩa không đổi. Có nơi diễn đạt gọn hơn thành lời khuyên hằng ngày: của cải nằm ở tay chân chứ không nằm trong rương. Ngoài ra, câu Bàn tay ta làm nên tất cả quen thuộc trong thơ ca hiện đại cũng đi cùng mạch cảm hứng ấy, dù không phải là dị bản của câu tục ngữ.
Có một điều cần nói rõ để hiểu câu này cho phải. Người xưa lấy mắt sáng, tay lành làm biểu tượng cho sức lao động, chứ câu tục ngữ không nhằm đánh giá thấp những người có khiếm khuyết trên thân thể. Ngày nay ta đọc lại nên giữ đúng tinh thần đó: câu nói tôn vinh lao động và sự tự lực, không phải một thước đo để phân loại con người.
Bài học rút ra
Trước hết là bài học về chỗ dựa. Nhiều người tìm chỗ dựa ở người khác, ở may rủi, ở một mối quan hệ. Câu tục ngữ chỉ vào chính thân thể và năng lực của mình mà nói: chỗ dựa vững nhất ở ngay đây. Nghĩ được như vậy, người ta bớt hoảng khi mất mát, vì cái gốc vẫn còn.
Thứ hai là bài học về giữ gìn sức vóc. Đã coi mắt và tay là vốn thì phải giữ vốn. Người xưa dặn nhau đừng làm quá sức, đừng chủ quan với những va chạm trong lúc lao động, đừng để mắt phải căng quá lâu. Đây là kinh nghiệm sống chứ không phải chỉ dẫn chữa bệnh; hễ thân thể có dấu hiệu bất thường thì việc nên làm hôm nay là đi khám và nghe theo thầy thuốc.
Thứ ba là bài học về sự kết hợp giữa nhìn và làm. Người trẻ thường mạnh tay mà chưa đủ con mắt, nên hay lao vào việc rồi mới biết mình chọn nhầm. Người có tuổi thì con mắt đã tinh nhưng tay đã chậm. Hiểu chỗ mạnh chỗ yếu của mình theo từng chặng đời, biết học người khác phần mình thiếu, đó mới là dùng câu tục ngữ đúng cách.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người đi làm, câu Giàu hai con mắt, khó hai bàn tay nhắc rằng nghề nghiệp thật sự của một người nằm ở tay nghề, không nằm ở chức danh. Công ty có thể thay đổi, thị trường có thể xoay chiều, nhưng ai đã có nghề trong tay thì luôn có chỗ bắt đầu lại.
Với người làm ăn buôn bán, vế đầu quan trọng hơn. Nhìn ra nhu cầu, nhìn ra bạn hàng đáng tin, nhìn ra lúc nên dừng — đó là phần con mắt. Không ít người siêng năng đến mức không nghỉ ngày nào nhưng vẫn không khá lên, chỉ vì thiếu đúng phần nhìn ấy.
Với việc nuôi dạy con, có thể lấy câu này để dạy trẻ hai nết cùng lúc: chịu khó làm việc nhà cho quen tay, và tập quan sát để hiểu việc trước khi bắt tay vào. Đứa trẻ được rèn cả mắt lẫn tay lớn lên sẽ ít lúng túng trước những việc chưa từng gặp.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Có sức người sỏi đá cũng thành cơm — nhấn vào sức lao động như nguồn của cải thật sự.
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — nói thẳng quan hệ giữa bàn tay lao động và miếng ăn hằng ngày.
- Trăm hay không bằng tay quen — đề cao sự thuần thục của đôi tay qua thực hành.
- Người sống đống vàng — cùng cách nhìn coi con người là tài sản lớn nhất.
- Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay — của cải có thể mất, nghề trong tay thì theo người suốt đời.
Lời kết
Giàu hai con mắt, khó hai bàn tay là câu tục ngữ của những người quen tự lo lấy đời mình. Nó không hứa hẹn giàu sang, chỉ chỉ cho ta thấy hai thứ vốn luôn sẵn có và bảo rằng hãy dùng cho tốt, giữ cho bền. Đọc lại câu ấy hôm nay, ta được nhắc rằng biết nhìn và chịu làm vẫn là hai chân đứng vững nhất của một đời người.
