Có những thành ngữ chỉ tả cảnh vườn tược mà nói trúng lòng người đến lạnh sống lưng. Giậu đổ bìm leo là một câu như vậy. Hàng giậu còn đứng vững thì dây bìm chỉ dám bò men theo chân. Giậu vừa ngã xuống, chỉ ít hôm sau bìm đã phủ kín. Người xưa nhìn cảnh ấy rồi đặt thành lời để nói về một điều buồn hơn nhiều: cách người ta đối xử với nhau lúc sa cơ.
Nghĩa đen: hàng giậu và dây bìm ngoài vườn
Giậu là hàng rào thấp quanh vườn, thường đan bằng tre, nứa, hoặc trồng bằng cây cúc tần, cây duối, cây dâm bụt. Giậu giữ vườn, chắn gà lợn, phân định ranh giới giữa nhà này với nhà kia. Nó không kiên cố như tường xây, nhưng chừng nào còn đứng thì mọi thứ trong vườn còn nền nếp.
Bìm bìm là loài dây leo mọc hoang, thân mềm, bò rất nhanh, hoa tím phớt trông cũng ưa mắt. Nhưng bìm không có thân đứng. Nó phải bám vào một vật khác mới vươn lên được. Khi hàng giậu còn nguyên, bìm chỉ luồn lách dưới chân, chốc chốc ngoi lên vài đoạn rồi bị người làm vườn giật xuống.
Giậu đổ thì mọi thứ đảo ngược. Cây rào nằm rạp thành một mặt phẳng, không ai buồn dọn ngay, và bìm được thể. Chỉ vài ngày, dây bìm bò kín, quấn chằng chịt, phủ lên cả phần giậu còn dùng được, khiến chủ vườn muốn dựng lại cũng khó gỡ. Cái hàng rào ấy coi như bỏ.
Nghĩa bóng: người ta ngã thì lắm kẻ đạp thêm
Nghĩa bóng của giậu đổ bìm leo chỉ thói lợi dụng lúc người khác suy sụp để lấn tới, chèn ép, giành lấy phần của người ta hoặc đơn giản là hùa vào nói cho hả. Kẻ ấy khi người kia còn mạnh thì im lặng, thậm chí còn tỏ ra kính nể. Đến khi người kia mất chức, vỡ nợ, gặp tai họa, thì đúng lúc yếu nhất lại là lúc bị dồn thêm.
Cái tinh của hình ảnh dây bìm nằm ở chỗ nó không có thân đứng. Kẻ giậu đổ bìm leo hiếm khi là người mạnh thật sự. Họ không đủ sức đối đầu lúc bình thường, chỉ chờ đối phương ngã rồi mới trèo lên. Sức mạnh của họ hoàn toàn vay mượn từ hoàn cảnh.
Cũng cần nói cho rõ: không phải mọi sự thay đổi thái độ đều là bìm leo. Người ta ngừng hợp tác với ai đó vì việc làm ăn không còn phù hợp, đó là chuyện bình thường. Ranh giới nằm ở chỗ có nhân cơ hội để lấy thêm phần không phải của mình hay không, có đạp thêm một chân vào người đang ngã hay không.
Nguồn gốc và những cách nói gần nghĩa
Không có tài liệu nào xác định câu này ra đời khi nào hay do ai nói trước tiên. Đây là lối nói dân gian truyền miệng, hình ảnh lấy từ vườn nhà nên ai cũng hình dung được ngay.
Câu thường được dùng nguyên bốn chữ. Đôi khi người ta nói dài hơn thành giậu đổ thì bìm leo để nhấn quan hệ nhân quả, nghĩa không đổi.
Trong kho thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt có nhiều câu soi cùng một mặt tối của lòng người: chó cắn áo rách nói về cảnh người đã khổ lại còn bị hành thêm; giàu sang nhiều kẻ tới nhà, khó khăn nên nỗi ruột rà xa nhau nói về sự đổi mặt theo cảnh ngộ; trâu buộc ghét trâu ăn nói về lòng đố kỵ. Ở chiều ngược lại, người xưa cũng để lại rất nhiều câu khuyên đùm bọc, cho thấy đây là điều họ thấy cần dạy đi dạy lại.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là hãy nhìn kỹ những người quanh mình lúc mình đang lên. Khi hàng giậu còn vững, bìm và cây có ích trông gần giống nhau, đều xanh, đều bám quanh. Chỉ khi giậu đổ mới phân biệt được. Điều này không có nghĩa là phải nghi ngờ tất cả, mà là nên hiểu rằng lòng người chỉ lộ ra ở khúc quanh, nên đừng vội trao hết mọi thứ cho một người chỉ vì lúc thuận buồm ai cũng dễ thương.
Bài học thứ hai dành cho chính ta trong vai người chứng kiến. Khi một người quanh ta gặp nạn, luôn có một cám dỗ rất nhỏ và rất dễ chiều: kể lại chuyện của họ cho vui, giành phần việc họ để lại, nói vài câu bình phẩm giữa đám đông. Không câu nào đủ nặng để gọi là ác, nhưng gộp lại đúng là dây bìm phủ lên hàng giậu đổ. Tử tế phần lớn nằm ở việc không làm những điều nhỏ ấy.
Bài học thứ ba là về cái nhìn dài. Đời người có lên có xuống, không ai đứng mãi trên đỉnh. Kẻ leo lên xác một hàng giậu hôm nay thì ngày mai chính mình đổ, cũng sẽ có dây bìm khác chờ sẵn. Còn người từng chìa tay ra lúc kẻ khác ngã thì gần như bao giờ cũng có người chìa tay lại. Đó không phải chuyện quả báo huyền bí, chỉ là cách trí nhớ của con người vận hành.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, cảnh này quen thuộc đến mức không cần ví dụ xa. Một người vừa bị kỷ luật hoặc mất vị trí, lập tức những lỗi cũ từ nhiều năm trước được nhắc lại, những việc họ từng làm tốt thì không ai nhớ. Người quản lý công tâm cần phân biệt giữa xem xét lại công việc một cách sòng phẳng với việc để tập thể hùa vào một cá nhân đang yếu thế.
Trong làm ăn, giậu đổ bìm leo hiện ra rõ nhất lúc một doanh nghiệp gặp khó. Đối tác ép giá, chủ nợ đòi gấp, người quen mua rẻ tài sản. Có phần là quy luật thị trường, nhưng cũng có phần vượt qua ranh giới ấy. Người làm ăn giữ được chữ tín trong những lúc như vậy thường là người còn bạn hàng lâu nhất.
Trên mạng xã hội, đám đông đôi khi vận hành đúng như dây bìm. Một người vấp một lỗi, thế là mọi chuyện riêng tư cũ được đào lên, mỗi người thêm một câu. Người viết chỉ mất vài giây, người nhận có khi hỏng cả một giai đoạn đời.
Trong nhà, bài học đơn giản hơn: lúc anh em, họ hàng gặp hoạn nạn thì đừng nhân dịp ấy phân định thiệt hơn về tiền bạc, đất cát. Còn với con trẻ, nên dạy con rằng khi một bạn trong lớp bị chê cười, im lặng đã là tử tế, nói đỡ cho bạn thì càng quý — tuyệt đối đừng thêm một câu cho vui.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Chó cắn áo rách — người đã nghèo khó lại còn gặp thêm tai vạ, khổ chồng lên khổ.
- Giàu sang nhiều kẻ tới nhà — lúc phát đạt thì đông người thân, lúc sa sút thì vắng hoe.
- Trâu buộc ghét trâu ăn — lòng đố kỵ, cái gốc khiến người ta mừng thầm khi kẻ khác vấp ngã.
- Lá lành đùm lá rách — nếp sống ngược lại, lấy che chở làm lẽ thường.
- Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ — tình đồng loại đúng nghĩa khi có người gặp nạn.
- Sông có khúc, người có lúc — nhắc rằng không ai xuống mãi, cũng chẳng ai lên mãi.
Lời kết
Thành ngữ giậu đổ bìm leo không dạy ta phải đề phòng tất cả mọi người. Nó chỉ nói một sự thật để ta biết mà sống cho phải: hoạn nạn là tấm gương soi rõ nhất, soi cả người khác lẫn soi chính mình. Chọn không làm dây bìm là một quyết định nhỏ, lặp đi lặp lại suốt đời, và nó làm nên phần lớn cái gọi là tư cách.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
