Người xưa có một cách đánh giá rất nhanh: nhìn giờ giấc và thói quen hằng ngày của một người là đoán được đường làm ăn của người ấy. Câu ca dao dưới đây nói ra điều đó không chút vòng vo, và cho tới nay vẫn hay được các cụ dùng để nhắc con cháu.
Giàu đâu những kẻ ngủ trưa
Sang đâu những kẻ say sưa tối ngày
Nghĩa đen: hai thói quen bị đem ra soi
Trước hết cần hiểu đúng chữ “ngủ trưa”. Trong lối nói xưa, câu này chỉ việc ngủ tới trưa, tức dậy muộn, chứ không phải giấc ngủ ngắn sau bữa cơm trưa. Người làm ruộng phải ra đồng lúc còn mát, người chạy chợ phải đi từ lúc gà gáy. Ai ngủ tới lúc mặt trời đứng bóng thì coi như bỏ mất nửa ngày làm việc tốt nhất.
Vế sau chỉ người rượu chè liên miên. “Say sưa tối ngày” không nói tới một bữa vui bạn bè mà nói tới trạng thái thường trực: sáng đã ngồi vào mâm, tối vẫn chưa rời. Hậu quả thì rõ — tiền tiêu vào rượu, sức khoẻ hao, việc bỏ dở, lời hứa với người khác không giữ được.
Cách đặt câu cũng đáng chú ý. Người xưa không nói “người ngủ trưa thì nghèo” mà hỏi ngược lại: “giàu đâu”, “sang đâu”. Câu hỏi tu từ ấy có sức nặng của một kết luận đã quá hiển nhiên, khỏi cần chứng minh.
Nghĩa bóng: giàu sang là kết quả của nếp sống
Điều câu ca dao muốn nói không phải là dậy sớm thì tự khắc giàu. Nó nói rằng của cải và địa vị được tích lại từng ngày, mà cái tích lại ấy chỉ có được khi nếp sống đủ đều đặn. Người mất buổi sáng, mất sự tỉnh táo thì mất luôn phần lớn năng lực làm việc, dù có tài đến đâu.
Câu này cũng nhắc tới chuyện uy tín. Người quen dậy muộn và quen say thường trễ hẹn, quên việc, làm dở dang. Trong xóm làng xưa, một người như vậy khó được giao ruộng làm chung, khó được hùn vốn buôn bán. Cái nghèo đến không chỉ vì làm ít, mà còn vì không ai dám cùng làm ăn.
Cần nói cho công bằng: câu ca dao chê thói quen chứ không kết luận rằng người nghèo nào cũng lười. Có người dậy sớm cả đời mà vẫn chật vật vì ruộng ít, vì bệnh tật, vì thời vận. Đọc câu này với thái độ tự răn mình thì đúng, còn đem nó ra phán xét hoàn cảnh của người khác thì lệch.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, không rõ ai đặt ra, không xác định được thời điểm xuất hiện. Hình thức lục bát ngắn gọn khiến nó được dùng như một câu tục ngữ, chen vào lời khuyên răn hằng ngày hơn là được hát lên.
Trong lời truyền miệng có dị bản đổi chữ “những” thành chữ “đến”: “Giàu đâu đến kẻ ngủ trưa, sang đâu đến kẻ say sưa tối ngày”. Nghĩa không đổi, chỉ khác chút giọng điệu. Cùng chủ đề, kho tục ngữ còn nhiều câu chê thói lười như “Ăn không ngồi rồi”, “Há miệng chờ sung”, hay câu nhắc nhở “Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ”.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là về giá trị của buổi sáng. Không phải vì buổi sáng thiêng liêng gì, mà vì đó thường là lúc con người còn nguyên sức và chưa bị việc vặt cuốn đi. Ai giữ được vài giờ đầu ngày cho việc quan trọng nhất thì cuối năm nhìn lại sẽ thấy khác biệt rất lớn.
Bài học thứ hai là về sự đều đặn. Câu ca dao không đòi hỏi làm việc phi thường, nó chỉ chê việc bỏ lỡ ngày này qua ngày khác. Cái nghèo hiếm khi đến sau một quyết định sai to tát, nó thường đến sau nhiều buổi sáng trôi qua chẳng làm gì.
Bài học thứ ba là về chuyện rượu chè. Người xưa không cấm chén rượu ngày Tết hay bữa vui trong họ; điều họ chê là để rượu chiếm chỗ của công việc và trách nhiệm. Ranh giới ấy mỗi người tự biết rõ hơn ai hết.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Nếp sinh hoạt ngày nay khác xưa nhiều, nên nên hiểu câu này theo tinh thần chứ đừng bám chữ. Người làm ca đêm, người trực bệnh viện, người lái xe đường dài ngủ ban ngày không hề dính dáng gì tới chữ “lười”. Cái câu ca dao nhắm tới là sự buông trôi, không phải là khung giờ cụ thể.
Ở nơi làm việc, vế thứ hai vẫn rất thời sự. Nhiều mối làm ăn được bàn trên bàn nhậu, và không ít người đánh mất sức khoẻ lẫn uy tín ở đúng chỗ đó. Biết dừng đúng lúc, biết từ chối khéo là một kỹ năng nghề nghiệp chứ không phải chuyện khách sáo.
Trong gia đình, câu ca dao là chỗ dựa để rèn nếp cho con: giờ đi ngủ, giờ dậy, giờ học đều đặn. Trẻ có nếp thì lớn lên đỡ chật vật hơn nhiều so với trẻ quen sống tuỳ hứng. Và cách dạy hiệu quả nhất vẫn là người lớn trong nhà giữ nếp trước.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — chăm thì có ăn, buông tay thì đói.
- Ăn không ngồi rồi — chê lối sống rỗi rãi không việc gì làm.
- Há miệng chờ sung — chê thói ngồi không mà mong của tự tới.
- Có làm thì mới có ăn — nói thẳng mối liên hệ giữa công sức và miếng ăn.
- Muốn no thì phải chăm làm — lời dặn quen thuộc của nhà nông.
- Nhàn cư vi bất thiện — ở không lâu ngày dễ sinh ra chuyện không hay.
Lời kết
“Giàu đâu những kẻ ngủ trưa, sang đâu những kẻ say sưa tối ngày” là một câu nói thẳng, nghe hơi rát nhưng có ích. Người xưa không hứa rằng cứ dậy sớm và tỉnh táo là sẽ giàu sang; họ chỉ chỉ ra rằng buông mình theo hai thói quen ấy thì con đường làm ăn gần như chắc chắn khép lại. Giữ được nếp là giữ được cái vốn đầu tiên của mọi nghề.
