Có những thành ngữ mà nghe qua là biết ngay người xưa đã quan sát con người kỹ đến mức nào. Ghen ăn tức ở là một câu như vậy. Nó không nói tới những cuộc tranh giành lớn lao, mà chỉ nhắc tới hai thứ tầm thường nhất của đời sống — miếng ăn và chỗ ở — bởi lòng đố kỵ thường bắt đầu đúng từ những chuyện tầm thường ấy.
Nghĩa đen: ghen chuyện ăn, tức chuyện ở
Ghen ăn là so bì về phần ăn: người kia được miếng ngon hơn, phần nhiều hơn, được mời trước. Tức ở là bực bội về nơi ăn chốn ở: nhà người ta rộng hơn, chỗ ngồi tốt hơn, chỗ đứng trong họ trong làng cao hơn.
Đặt hai vế cạnh nhau, câu thành ngữ bao trọn những chuyện thiết thân nhất mà con người sống cạnh nhau có thể đem ra so. Người xưa chọn đúng hai thứ này vì trong nếp sống làng xã, ăn và ở là hai điều ai cũng nhìn thấy của nhau hằng ngày. Không có gì để giấu, nên cũng không có gì ngăn được sự so đo nếu lòng người muốn so.
Nghĩa bóng: nỗi khó chịu vì người khác hơn mình
Nghĩa rộng của câu là lòng đố kỵ nói chung: cảm giác khó chịu khi thấy người bên cạnh khá lên, dù sự khá lên ấy chẳng lấy đi của mình thứ gì. Đây mới là điểm đáng chú ý. Người đố kỵ không mất mát gì cả — họ chỉ thấy khoảng cách giữa mình và người kia thay đổi, và chính khoảng cách ấy làm họ đau.
Cũng vì thế, đố kỵ là thứ tình cảm nhắm vào người gần chứ ít khi nhắm vào người xa. Ta hiếm khi ghen với một người xa lạ giàu có ở tận đâu, nhưng lại dễ khó chịu khi người hàng xóm, người đồng nghiệp, người anh em họ bỗng nhiên khá lên. Người xưa hiểu điều đó nên mới đặt câu thành ngữ vào đúng khung cảnh ăn ở hằng ngày.
Phải nói cho rõ: câu này gọi tên một thói xấu, nhưng không nhằm kết tội con người. Cảm giác so bì gần như ai cũng có, nó nảy lên rất nhanh và không chờ ta cho phép. Điều làm nên khác biệt không phải là có cảm giác ấy hay không, mà là ta xử lý nó thế nào sau đó — để nó trôi qua, hay nuôi nó thành lời nói và hành động.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là thành ngữ dân gian, không rõ ai đặt ra và không gắn với sự kiện lịch sử nào. Câu có lối cấu tạo bốn chữ đối xứng rất quen của tiếng Việt, dễ nhớ, dễ bật ra trong lời nói thường ngày.
Kho tàng tục ngữ Việt còn nhiều câu nói về lòng đố kỵ theo những hình ảnh khác: “Trâu buộc ghét trâu ăn” lấy cảnh chuồng trại; “Con gà tức nhau tiếng gáy” lấy cảnh sân vườn; “Giậu đổ bìm leo” lại nói về kẻ chờ người khác sa cơ để lấn tới. Có bấy nhiêu cách nói cho một chuyện, đủ thấy người xưa xem đây là căn bệnh phổ biến đến mức nào.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là nhận diện sớm. Lòng đố kỵ ít khi tự xưng tên; nó thường khoác áo một lý lẽ nghe rất chính đáng — rằng người kia gặp may, rằng có gì đó không minh bạch, rằng mình chỉ đang nói cho công bằng. Khi thấy mình bỗng dưng khó chịu với một người vừa có tin vui, đó là lúc nên dừng lại và gọi đúng tên cảm giác của mình.
Bài học thứ hai là đổi hướng so sánh. So mình với người khác là cuộc đua không có đích, vì bao giờ cũng còn ai đó hơn ta ở một mặt nào đó. So mình hôm nay với mình năm ngoái thì khác: cuộc so ấy đo được, và mỗi bước tiến đều thuộc về mình. Người xưa cũng nhắc “Núi cao còn có núi cao hơn” chính là theo tinh thần đó.
Bài học thứ ba là giữ lời. Cảm giác đố kỵ trong lòng chỉ làm ta mệt, nhưng khi nó biến thành lời gièm pha thì nó bắt đầu làm hỏng quan hệ và làm hỏng cả tiếng của chính người nói. Rất nhiều mối thân tình đứt đoạn không phải vì ai làm gì ai, mà vì một câu nói buột ra trong lúc lòng không yên.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, đố kỵ thường xuất hiện quanh chuyện thăng tiến, khen thưởng, phân việc. Cách lành mạnh nhất là biến sự khó chịu thành câu hỏi cụ thể: người kia làm được điều gì mà mình chưa làm được, và mình học được gì từ đó. Nếu thấy có điều bất công thật thì nên nói thẳng bằng lý lẽ, chứ đừng bóng gió sau lưng — bóng gió chỉ hạ thấp chính người nói.
Trong họ hàng, làng xóm, những chuyện nhà ai xây to hơn, con ai đỗ đạt hơn rất dễ thành mầm mống xa cách. Một lời chúc mừng thật lòng, dù chỉ vài chữ, có sức hoá giải lớn hơn ta tưởng — và người nói ra cũng nhẹ lòng theo.
Với con trẻ, điều nên tránh nhất là so sánh con mình với con người khác, hoặc so sánh anh chị em trong nhà với nhau. Đó là cách gieo mầm đố kỵ sớm nhất. Thay vào đó, hãy khen đúng việc con đã làm và chỉ ra con đã tiến bộ so với chính con trước đây.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Trâu buộc ghét trâu ăn — kẻ đang thiệt thòi khó chịu với người đang thuận lợi, dù người kia chẳng làm gì mình.
- Giậu đổ bìm leo — chờ người khác sa sút để lấn tới, mặt trái nặng nề nhất của lòng đố kỵ.
- Núi cao còn có núi cao hơn — lời nhắc rằng cuộc so bì không bao giờ có điểm dừng.
- Ở hiền gặp lành — hướng lòng vào việc sống tử tế thay vì canh chừng phần hơn của người khác.
- Chín người mười ý — mỗi người một hoàn cảnh, lấy thước của mình đo người khác thì không bao giờ vừa.
- Thêm bạn bớt thù — cách sống ngược lại với đố kỵ, và cũng là cách sống nhẹ lòng hơn.
Lời kết
Ghen ăn tức ở là câu người xưa dùng để gọi tên một thứ tình cảm mà hầu như ai cũng từng nếm, dù chỉ thoáng qua. Gọi được tên nó là đã đi được nửa đường, bởi thứ gì có tên thì thôi chi phối ta trong bóng tối. Nửa đường còn lại nằm ở một lựa chọn rất nhỏ mỗi ngày: mừng cho người khác một cách thật lòng, rồi quay về lo phần việc của mình.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
