Trong kho thành ngữ Việt, có những câu đẹp như một bức tranh nhỏ mà lại chứa cả một cách sống. Gạn đục khơi trong là một câu như vậy. Nó bắt đầu từ chuyện rất đời thường bên bờ ao, bờ giếng, rồi đi thẳng vào cách con người chọn lọc điều hay lẽ phải giữa bộn bề tốt xấu.
Nghĩa đen: lắng nước, gạn nước, khơi dòng
Ngày trước, nước dùng trong nhà phần lớn lấy từ ao, từ sông, từ giếng làng. Mùa mưa, nước đục ngầu phù sa, múc lên là một chậu vẩn đỏ. Người ta không đổ đi mà để lắng: đợi cặn chìm xuống đáy, rồi nhẹ tay chắt lấy phần nước trong ở trên. Việc "gạn" ấy đòi hỏi sự kiên nhẫn và bàn tay khéo — nghiêng mạnh một chút là cặn lại dậy lên, hỏng cả chậu nước.
Vế thứ hai, "khơi trong", là công việc ngoài đồng: khơi thông dòng chảy, vét bùn, nạo mương để nước trong theo về. Ao tù lâu ngày sinh váng, sinh muỗi; khơi cho có dòng chảy thì nước tự nó sạch dần. Ghép hai vế lại, câu thành ngữ vẽ ra trọn vẹn một quy trình: bỏ đi phần đục, mở đường cho phần trong.
Nghĩa bóng: chắt lọc cái tốt, loại bỏ cái xấu
Người xưa dùng hình ảnh ấy để nói về cách ứng xử với con người và với sự việc. Gạn đục khơi trong nghĩa là biết phân biệt phải trái, giữ lại điều hay và gạt bỏ điều dở, thay vì vơ đũa cả nắm mà bỏ đi tất cả.
Điều tinh tế nằm ở chỗ: câu thành ngữ không nói "đổ đục lấy trong" mà nói "gạn" và "khơi". Cả hai đều là việc làm từ tốn, có nghề, cần thời gian. Nó ngầm khẳng định rằng trong cái đục vẫn có phần trong đáng giữ, và muốn lấy được phần ấy thì phải chịu khó chờ cho lắng, phải nhẹ tay. Đây là cái nhìn rất bao dung: không có ai hoàn toàn xấu, không có việc gì hoàn toàn hỏng, vấn đề là ta có đủ kiên nhẫn để lọc hay không.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ thành ngữ này có từ bao giờ. Nó thuộc lớp lời ăn tiếng nói dân gian gắn với đời sống làm ruộng, gánh nước, đắp mương, được truyền miệng lâu đời rồi đi vào văn viết. Vì vậy sẽ là bịa đặt nếu gán nó cho một tác giả hay một mốc lịch sử cụ thể nào.
Trong đời sống, câu này thường được dùng nguyên vẹn bốn tiếng, ít khi biến đổi. Đôi khi người ta đảo thành khơi trong gạn đục cho hợp câu văn, nghĩa vẫn giữ nguyên. Dân gian còn có những câu gần nghĩa, mỗi câu nhấn một khía cạnh: Đãi cát tìm vàng nhấn công phu tìm kiếm, Chọn mặt gửi vàng nhấn việc chọn người, còn gạn đục khơi trong nhấn vào việc làm cho mọi thứ sáng tỏ, sạch sẽ trở lại.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là đừng vội bỏ đi cả chậu nước chỉ vì thấy nó đục. Trong công việc, một đề xuất có vài điểm chưa ổn không có nghĩa là toàn bộ ý tưởng đáng vứt. Trong quan hệ, một người có tật xấu không có nghĩa là người ấy không còn gì đáng quý. Người quen "gạn" sẽ tìm được cái dùng được ở nơi mà người vội vàng chỉ thấy toàn bùn.
Bài học thứ hai là về sự kiên nhẫn. Nước muốn trong thì phải để lắng, và không có cách nào rút ngắn quá trình ấy. Muốn đánh giá một con người, một sự việc cho công bằng, cũng cần thời gian và thông tin đủ nhiều. Phán xét ngay khi nước còn đang vẩn lên chỉ dẫn tới kết luận sai.
Bài học thứ ba nằm ở vế "khơi". Gạn thôi chưa đủ, vì nước đứng yên thì trước sau gì cũng lại đục. Phải khơi cho có dòng chảy. Trong một tập thể, điều đó nghĩa là ngoài việc xử lý cái sai đã xảy ra, còn phải mở đường cho cái đúng được nói ra, được làm, được nhân lên. Nếu không, dọn xong đợt này thì đợt sau lại y như cũ.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Khi tiếp nhận thông tin trên mạng, mỗi người đều đang đứng trước một dòng nước đục. Cùng một sự việc có hàng chục cách kể, thật giả lẫn lộn. "Gạn đục khơi trong" ở đây là chịu khó đợi thêm vài hôm cho thông tin lắng lại, đối chiếu nguồn tin, giữ lại phần có căn cứ và bỏ qua phần đồn thổi, thay vì chia sẻ ngay khi vừa đọc tiêu đề.
Trong công việc, sau một dự án không thành, người biết gạn đục khơi trong sẽ ngồi lại xem cái gì đã làm được, quy trình nào đáng giữ, ai đã cố gắng thật sự — rồi mới bàn tới sai sót. Cuộc họp rút kinh nghiệm theo lối ấy giúp cả nhóm khá lên, khác hẳn cuộc họp chỉ để tìm người chịu trách nhiệm.
Trong nuôi dạy con, cha mẹ có thể dạy con thói quen này từ những việc rất nhỏ: khi con kể chuyện bạn bè, đừng vội kết luận bạn nào hư bạn nào ngoan, mà cùng con nhìn lại từng việc. Đứa trẻ lớn lên với thói quen phân biệt phải trái theo từng việc cụ thể sẽ ít định kiến hơn nhiều.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Đãi cát tìm vàng — phải chịu khó sàng lọc mới tìm được thứ thật sự quý.
- Chọn mặt gửi vàng — nhìn cho kỹ, chọn cho đúng người rồi mới trao việc, trao lòng tin.
- Vàng thau lẫn lộn — cảnh tốt xấu trộn vào nhau, chính là lúc cần gạn đục khơi trong.
- Xanh vỏ đỏ lòng — bề ngoài và bản chất không phải lúc nào cũng giống nhau.
- Của bền tại người — mọi thứ trong hay đục, bền hay hỏng, phần lớn do cách con người gìn giữ.
- Nhổ cỏ phải nhổ tận gốc — muốn nước không đục lại thì phải xử lý từ nguồn cơn.
Lời kết
Gạn đục khơi trong dạy một thái độ vừa tỉnh táo vừa độ lượng: không nhắm mắt cho qua cái đục, nhưng cũng không vì cái đục mà phủ nhận sạch trơn phần trong. Giữa cuộc sống nhiều thứ lẫn lộn, biết chờ cho lắng rồi nhẹ tay chắt lấy phần tốt đẹp là một việc khó, và cũng vì khó nên người xưa mới phải dặn lại bằng bốn tiếng ngắn gọn ấy.
Ảnh minh hoạ: Jorge Láscar — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
