Trong kho tục ngữ về vật nuôi, có những câu nghe qua tưởng chỉ tả cảnh sân vườn nhưng thực ra là lời chê rất sắc. Gà què ăn quẩn cối xay là một câu như thế: nó vẽ ra một con gà tật nguyền quanh quẩn bên cối xay, rồi từ đó nói chuyện tầm nhìn và cách sống của con người.
Nghĩa đen: con gà què bên cối xay
Sân nhà nông ngày trước thường có cái cối xay thóc. Xay xong, quanh chân cối bao giờ cũng vương vãi ít thóc, ít cám. Đàn gà khoẻ mạnh trong nhà thì bới khắp vườn, ra tận bờ tre, bãi cỏ, ruộng gặt để kiếm giun, kiếm hạt rơi.
Riêng con gà què thì không đi xa được. Chân đau, bước thấp bước cao, nó chỉ loanh quanh mấy vòng quanh cối xay mà nhặt những hạt thóc thừa. Ở đó ít nhưng chắc, không phải đi đâu, không tốn sức. Ngày này qua ngày khác, con gà ấy chỉ biết chừng ấy khoảnh sân.
Nghĩa bóng: quanh quẩn kiếm lợi ở chỗ quen
Câu tục ngữ chỉ hạng người không đủ sức hoặc không đủ chí để bươn chải ra ngoài, chỉ biết bám lấy mấy mối lợi nhỏ ngay bên cạnh mình. Nghĩa thường dùng nhất mang sắc thái nặng: chê kẻ chỉ biết bòn rút của người thân, người trong nhà, trong họ, trong xóm — những chỗ dễ nhất, ít phải cạnh tranh nhất.
Đó là lời chê về tầm vóc. Người có chí thì tìm cơ hội ở nơi rộng lớn hơn, chấp nhận va vấp để đổi lấy phần lớn hơn. Kẻ ăn quẩn thì chọn cái chắc chắn nhỏ nhoi trước mắt, và vì thế mãi không lớn lên được.
Nhưng nếu đọc kỹ, câu tục ngữ còn một tầng nghĩa nhân hậu hơn. Người xưa không nói gà lười mà nói gà què. Con gà ấy quanh quẩn không hẳn vì nó muốn, mà vì nó không đi nổi. Trong đời sống cũng vậy: nhiều người bị kẹt ở một chỗ vì hoàn cảnh, vì sức khoẻ, vì gánh nặng gia đình, chứ không phải vì thiếu chí. Với những trường hợp ấy, đem câu này ra chê là quá nghiệt.
Nguồn gốc và cách nói gần nghĩa
Đây là tục ngữ dân gian, ra đời từ quan sát đời sống thôn quê, không rõ có từ bao giờ và không thể quy cho tác giả nào. Chi tiết cái cối xay cho thấy câu nói gắn với thời còn xay giã thủ công ngay tại sân nhà.
Trong lời nói hằng ngày, câu này thường được dùng cạnh những cách nói cùng hướng như ếch ngồi đáy giếng hay trói gà không chặt. Tuy vậy mỗi câu nhắm một điểm khác nhau: ếch ngồi đáy giếng chê sự hiểu biết hạn hẹp mà lại tưởng mình biết nhiều, còn gà què ăn quẩn cối xay chê cách kiếm sống nhỏ nhen, bám vào chỗ quen thuộc và dễ dãi.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là đừng để sự an toàn của cái quen làm mình teo lại. Quanh cối xay lúc nào cũng có vài hạt thóc, đủ để không chết đói nhưng không bao giờ đủ để béo tốt. Nhiều người mắc kẹt trong một công việc, một mối làm ăn đúng kiểu ấy: không đến nỗi khổ, nhưng năm này qua năm khác vẫn nguyên chỗ cũ.
Bài học thứ hai là cẩn thận với thói khai thác người thân. Bán hàng cho họ hàng, vay mượn bạn bè, nhờ vả người quen — làm một hai lần thì bình thường, nhưng lấy đó làm kế sinh nhai lâu dài thì vừa không bền vừa mòn dần tình cảm. Cái vòng quanh cối xay rất nhỏ, đi mãi thì chính mình mòn chân trước.
Bài học thứ ba là biết chữa cái chân què của mình. Nếu đang phải ăn quẩn vì thiếu vốn, thiếu nghề, thiếu quan hệ thì việc cần làm là bù đúng chỗ thiếu đó, chứ không phải tự trách hay cam chịu. Con gà không tự chữa được chân, nhưng con người thì học được nghề mới, mở được mối mới.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người mới khởi nghiệp, giai đoạn đầu bán cho người quen là bình thường và cần thiết để có phản hồi. Nhưng nếu sau một năm mà khách vẫn chỉ là bạn bè và họ hàng thì đó là dấu hiệu sản phẩm chưa đứng được ngoài thị trường, cần nhìn thẳng vào sự thật thay vì tự an ủi.
Trong nghề nghiệp, nhiều người làm mãi một đầu việc quen tay suốt nhiều năm, né hết những phần khó vì sợ sai. Đến lúc công việc thay đổi thì không còn gì để dựa. Chủ động nhận việc mới, học công cụ mới chính là cách tự bước ra khỏi vòng quanh cối xay.
Với gia đình, câu tục ngữ nhắc cha mẹ đừng bao bọc con quá kỹ. Đứa trẻ chưa bao giờ phải tự xoay xở sẽ quen với việc mọi thứ đều có sẵn quanh mình, và khi ra đời sẽ lúng túng. Cho con va chạm vừa sức, tự lo lấy một vài việc, chính là dạy con biết bới rộng ra khỏi sân nhà.
Những câu tục ngữ, thành ngữ cùng chủ đề
- Ếch ngồi đáy giếng — tầm nhìn hạn hẹp, chỉ biết khoảng trời nhỏ trên đầu mình.
- Đi một ngày đàng, học một sàng khôn — vế ngược lại, khuyên đi xa để mở mang.
- Cá lớn nuốt cá bé — nhắc rằng ra chỗ rộng thì phải mạnh mới đứng được.
- Ăn cây nào rào cây ấy — mặt tích cực của việc gắn bó với chỗ nuôi mình, khác hẳn thói ăn quẩn.
- Con gà tức nhau tiếng gáy — cũng mượn hình ảnh con gà để nói tính nết con người.
Lời kết
Gà què ăn quẩn cối xay vừa là lời chê, vừa là lời nhắc. Chê thói bám vào chỗ dễ để kiếm phần nhỏ, nhưng cũng nhắc rằng ai cũng có lúc chân yếu và phải quanh quẩn một thời gian. Điều quan trọng là đừng coi cái vòng ấy là chỗ ở suốt đời. Chân lành lại thì phải bới rộng ra, vì sân vườn ngoài kia bao giờ cũng nhiều thóc hơn chân cối xay.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
