Trước khi có bản tin thời tiết, nhà nông vẫn phải biết hôm nay có nên phơi thóc hay không. Họ đọc trời bằng những thứ có sẵn quanh mình: đám mây, ngọn gió, tiếng ếch nhái, và cả cánh chim. Câu “Én bay thấp mưa ngập bờ ao - Én bay cao mưa rào lại tạnh” là một trang trong cuốn sổ quan sát dày dặn ấy.
Nghĩa đen: đọc trời qua cánh én
Én là loài chim nhỏ, cánh dài và nhọn, bay rất nhanh, quen thuộc ở làng quê Việt Nam - nhất là mùa xuân, khi từng đàn én chao liệng trên mặt ao, mặt ruộng. Én bắt côn trùng ngay khi đang bay, nên độ cao nó bay phụ thuộc vào việc con mồi đang ở tầng nào.
“Bay thấp” là sà sát mặt nước, mặt cỏ, có khi lượn ngay trên đầu người. “Mưa ngập bờ ao” chỉ trận mưa lớn, đủ để nước dâng lên tràn cả bờ - cách nói phóng đại quen thuộc của ca dao để nhấn mạnh mưa to.
“Bay cao” là bay vút lên tít trên không. “Mưa rào lại tạnh” nghĩa là dẫu có mưa thì cũng chỉ là cơn rào chóng qua, rồi trời lại quang.
Người xưa giải thích rất giản dị: khi trời sắp mưa, không khí ẩm và nặng, các loài côn trùng nhỏ bay là là gần mặt đất, én phải hạ thấp theo mà kiếm ăn; khi trời khô ráo, côn trùng bốc lên cao, én cũng bay cao. Nhìn cánh én, vậy là biết tầng khí bên dưới đang thế nào.
Nghĩa bóng - bài học nằm ở thói quen quan sát
Cái quý của câu ca dao không nằm ở con én. Nó nằm ở thái độ: người xưa tin rằng thiên nhiên luôn báo trước, chỉ cần mình chịu để ý.
Muốn có được một câu như thế, phải có rất nhiều người, trong rất nhiều năm, cùng nhìn một hiện tượng rồi truyền lại cho nhau cái thấy chung. Đó là tri thức góp nhặt từ đời sống, được nén lại thành hai dòng cho dễ nhớ, dễ dạy con cháu.
Nhưng cũng cần nói cho sòng phẳng: đây là kinh nghiệm quan sát, không phải một quy luật chắc chắn. Én bay thấp không đồng nghĩa trời nhất định mưa; con én có thể sà xuống vì đang về tổ, vì có mồi ngon, vì bất kỳ lý do nào khác. Người xưa dùng dấu hiệu này để đề phòng chứ không dùng nó để cam đoan. Ngày nay ta có bản tin dự báo, thì kinh nghiệm dân gian nên được coi là một gợi ý thú vị chứ không phải căn cứ để quyết những việc lớn.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ ra đời từ bao giờ và không có tác giả. Nó thuộc nhóm ca dao - tục ngữ về thời tiết, nhóm đông đảo bậc nhất trong kho tàng dân gian Việt Nam, vì đó là thứ tri thức thiết thân với người làm ruộng.
Lời hát có xê dịch tuỳ vùng: có nơi hát “Én bay thấp mưa ngập bờ ao”, có nơi thay bằng hình ảnh khác cho hợp cảnh quê mình. Cùng một quan sát “bay thấp thì mưa” còn được gán cho nhiều loài khác, quen nhất là câu về chuồn chuồn. Điều đó cho thấy người xưa không chỉ nhìn một loài mà nhìn cả một tầng sinh vật bay thấp trước cơn mưa.
Bài học rút ra
Dấu hiệu nhỏ thường đến trước biến cố lớn. Cơn mưa chưa tới nhưng cánh én đã đổi độ cao. Trong đời sống cũng vậy: một mối quan hệ nguội đi thường có dấu hiệu từ lâu trước khi đổ vỡ, một cỗ máy hỏng thường kêu lạ vài hôm trước khi đứng hẳn. Người tinh ý là người bắt được tín hiệu ở giai đoạn còn kịp xoay xở.
Kinh nghiệm quý nhưng phải biết giới hạn của nó. Câu ca dao đúng trong nhiều trường hợp, sai trong không ít trường hợp khác. Coi nó là chân lý tuyệt đối thì có ngày hỏng việc; coi thường nó thì lại bỏ phí cái khôn ngoan của bao đời. Cách dùng đúng là dùng như một lời nhắc: “coi chừng, có thể mưa đấy”.
Tri thức thật thì đến từ việc nhìn lâu. Không ai rút ra được điều gì đáng tin sau một buổi. Người xưa nhìn cánh én hết năm này qua năm khác mới dám đúc thành câu. Bài học ấy đúng cho mọi nghề: muốn có phán đoán tốt thì phải tích đủ số lần quan sát.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ta vẫn dùng đúng lối nghĩ này mỗi ngày mà ít khi gọi tên. Người bán hàng nhìn lượng khách hỏi giá mà đoán tháng tới ế hay đắt. Người quản lý thấy nhân viên giỏi bỗng ít phát biểu trong cuộc họp thì biết có chuyện. Cha mẹ thấy con đi học về là đóng cửa phòng, ăn ít hẳn đi, thì hiểu rằng nên hỏi han sớm.
Điều đáng học thêm là cách người xưa xử lý sau khi thấy dấu hiệu: họ không hoảng, chỉ chuẩn bị. Thấy én bay thấp thì thu thóc vào, mang áo tơi theo, chứ không bỏ cả buổi làm. Trong công việc cũng nên vậy - thấy tín hiệu xấu thì dựng phương án dự phòng, chứ đừng vội kết luận và làm hỏng cả kế hoạch đang chạy.
Với trẻ nhỏ, câu ca dao này là cái cớ rất hay để tập cho con thói quen nhìn ngắm: hôm nay mây thế nào, gió hướng nào, đàn chim bay ra sao. Việc ấy chẳng tốn gì mà nuôi được sự tò mò và khả năng để ý - thứ vốn đang bị màn hình lấy mất khá nhiều.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Chuồn chuồn bay thấp thì mưa - Bay cao thì nắng, bay vừa thì râm”: cùng một lối quan sát, đổi con én lấy con chuồn chuồn.
- “Cơn đằng đông vừa trông vừa chạy”: nhìn hướng mây kéo mà liệu đường về.
- “Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ”: sắc mây vàng như mỡ gà báo hiệu gió bão, phải lo chằng chống nhà cửa.
- “Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa”: đêm nhìn sao dày hay thưa mà đoán trời hôm sau.
- “Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa”: đọc vầng sáng quanh mặt trăng để liệu chuyện nước nôi.
- “Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt”: đàn kiến rời tổ lên cao là điềm nước lớn.
Lời kết
Câu “Én bay thấp mưa ngập bờ ao” hôm nay không còn là công cụ để nhà nông quyết việc, bởi ta đã có những cách dự báo tốt hơn nhiều. Nhưng cái tinh thần làm nên nó thì chẳng bao giờ cũ: chịu nhìn, nhìn lâu, và biết đọc điều sắp đến từ những dấu hiệu rất nhỏ ngay trước mắt mình.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
