Trong kho thành ngữ tiếng Việt, ít câu nào vẽ được một bức tranh gọn mà buốt như Ếch ngồi đáy giếng. Chỉ bốn chữ, người xưa đã dựng xong chân dung của kẻ hiểu biết hạn hẹp nhưng cứ đinh ninh mình đã thấu hết trời đất. Điều đáng nói là câu ấy chưa bao giờ cũ, bởi cái giếng thời nào cũng có, chỉ khác nhau ở hình dạng.
Nghĩa đen: khoảnh trời tròn bằng miệng giếng
Giếng làng ngày trước là giếng đào, thành xây đá ong hoặc gạch, lòng sâu hun hút, quanh năm ẩm lạnh. Dưới đáy giếng là cả một thế giới nhỏ: vài con ốc bám thành, mấy con cua đá, và những chú ếch nhái sinh ra rồi lớn lên ở đó. Con ếch ấy chưa từng ra khỏi giếng. Ngước lên, nó chỉ thấy một khoảnh trời tròn vành vạnh, đúng bằng miệng giếng. Với nó, bầu trời là như thế, không hơn.
Chưa hết, lòng giếng hẹp và kín nên tiếng kêu của nó dội vào thành đá, vang ồm ồm, nghe rất oai. Xung quanh lại toàn cua, ốc, nhái bén nhỏ bé hơn mình. Thành thử con ếch tin chắc hai điều: bầu trời chỉ nhỏ bằng cái vung, và nó là kẻ to tiếng nhất, đáng nể nhất trong cái thế giới ấy. Cả hai niềm tin đều được rút ra rất đúng phương pháp, từ đúng những gì nó quan sát được. Chỉ có điều nơi nó quan sát quá chật.
Nghĩa bóng: cái nguy của việc không biết là mình không biết
Người xưa mượn con ếch để nói về một hạng người: hiểu biết ít, đi lại ít, tiếp xúc ít, nhưng lại lấy cái vốn nhỏ của mình làm thước đo cho cả thiên hạ. Ai nói khác là sai, việc gì ngoài kinh nghiệm của mình là chuyện bịa. Họ không hề dối trá; họ thành thật tin vào cái vung trời của mình.
Chỗ hiểm của câu thành ngữ nằm ở đó. Ếch ngồi đáy giếng không phê phán sự dốt, vì dốt thì ai cũng có phần, học mãi vẫn còn. Câu này phê phán trạng thái tệ hơn: không biết mà lại không biết rằng mình không biết. Người biết mình còn thiếu thì còn chịu hỏi, còn chịu học. Con ếch dưới đáy giếng thì không, vì trong mắt nó chẳng còn gì để mà học nữa. Nó đã thấy trọn bầu trời rồi.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu này đi vào tiếng Việt gắn liền với một truyện ngụ ngôn quen thuộc: con ếch quen thói huênh hoang dưới giếng, đến khi mưa lớn nước dâng đưa nó ra ngoài, nó vẫn nghênh ngang đi giữa đường như cũ và phải trả giá. Truyện được kể lại nhiều đời, nhiều bản, không rõ ai là người kể đầu tiên, và cũng không cần rõ, vì cái lõi bài học thì bản nào cũng như bản nào.
Trong vốn chữ Hán còn có lối nói toạ tỉnh quan thiên, nghĩa là ngồi đáy giếng mà ngắm trời, cùng một ý với câu của ta. Người Việt còn nói dài hơn thành Ếch ngồi đáy giếng coi trời bằng vung, và tách riêng vế sau thành coi trời bằng vung để chê kẻ ngông nghênh. Bên cạnh đó, dân gian có nhiều câu cùng hướng như Núi cao còn có núi cao hơn hay Đi một ngày đàng học một sàng khôn, tuy khác hình ảnh nhưng chung một lời nhắc: đừng lấy cái tầm của mình làm giới hạn của thế gian.
Bài học rút ra
Thứ nhất, tầm nhìn của một người bị quy định bởi chỗ người ấy đứng. Con ếch không cố ý nói sai; nó chỉ nói đúng những gì nhìn thấy từ đáy giếng. Vậy nên trước khi tin chắc vào một kết luận, hãy hỏi lại: mình đang đứng ở đâu để nhìn, và chỗ đứng ấy có che mất phần nào không. Cùng một sự việc, người trong cuộc và người ngoài cuộc, người làm mười năm và người mới vào nghề sẽ thấy những mảng khác nhau.
Thứ hai, môi trường quá dễ dãi sẽ nuôi ảo tưởng. Con ếch thấy mình to vì quanh nó toàn cua ốc. Người chỉ quanh quẩn trong một nhóm nhỏ luôn khen mình, không bao giờ va chạm với người giỏi hơn, rất dễ tưởng mình đã tới đỉnh. Muốn biết mình đứng đâu, phải bước ra chỗ có người hơn mình.
Thứ ba, khiêm tốn không phải là phép lịch sự đãi bôi mà là một cách nhìn chính xác hơn. Người khiêm tốn thật lòng luôn để ngỏ khả năng mình còn sót điều gì đó, nên họ hỏi nhiều, nghe nhiều, sửa nhanh. Nhờ vậy họ tiến, còn con ếch thì đứng yên trong cái giếng của nó.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, cái giếng thường mang hình dạng một thói quen nghề nghiệp. Người làm một quy trình suốt mười năm dễ tin rằng chỉ có cách ấy là đúng, ai đề xuất cách khác là bày vẽ. Cách thoát ra rất giản dị: đi hội thảo, xem người cùng nghề ở nơi khác làm thế nào, thử một lần làm theo cách của người mới. Không phải để bỏ hết vốn cũ, mà để biết cái vốn ấy rộng tới đâu.
Trong học tập, học sinh đứng đầu một lớp nhỏ có thể sinh chủ quan, đến khi thi chung với cả tỉnh mới ngỡ ngàng. Người lớn nên giúp con so sánh với chính nó của tháng trước, đồng thời cho nó thấy còn nhiều bạn giỏi ở ngoài kia, không phải để dọa mà để giữ cho con cái thói quen tiếp tục học.
Trong nuôi dạy con, điều đáng lo không phải là con chưa biết nhiều, mà là con quen nói chắc như đinh về những chuyện chưa hề tìm hiểu. Tập cho trẻ nói được ba chữ “con chưa biết” một cách nhẹ nhõm là đã đưa con ra khỏi giếng.
Ngay cả trong đời sống hằng ngày, mạng xã hội cũng dựng nên những cái giếng rất tiện nghi: ta chỉ đọc điều hợp ý mình, chỉ nghe những người nghĩ giống mình, rồi tưởng cả thiên hạ đều nghĩ vậy. Chịu khó đọc một ý kiến trái chiều một cách bình tĩnh là cách leo lên khỏi thành giếng ấy.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Núi cao còn có núi cao hơn — nhắc rằng trên người giỏi luôn còn người giỏi hơn, chớ vội tự mãn.
- Đi một ngày đàng học một sàng khôn — đi ra khỏi chỗ quen thuộc là cách nhanh nhất để mở rộng tầm mắt.
- Thùng rỗng kêu to — kẻ càng ít vốn liếng lại càng ưa nói lớn để lấp chỗ trống.
- Biết thì thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe — không rành thì im lặng lắng nghe, đó là khôn chứ không phải hèn.
- Học thầy không tày học bạn — chịu học ở người quanh mình thì cái giếng nào cũng hoá rộng.
- Coi trời bằng vung — vế tách ra từ chính câu này, chê thẳng thói ngông nghênh không biết trên dưới.
Lời kết
Không ai chọn được nơi mình sinh ra, cũng như con ếch không chọn được cái giếng. Điều người ta chọn được là có chịu ngước lên, chịu trèo ra, chịu thừa nhận rằng khoảnh trời mình thấy chưa phải là tất cả hay không. Ếch ngồi đáy giếng vì thế không phải một lời mắng, mà là một lời nhắc thường trực: mỗi lần thấy mình chắc chắn quá mức về một điều gì, hãy thử đứng dậy và nhìn xa hơn miệng giếng một chút.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
