Trong kho ca dao của nhà nông có những câu không bàn đạo lý cao xa, chỉ dặn nhau chuyện củ khoai bắp ngô ngoài bãi. Được mùa chớ phụ ngô khoai là một câu như thế. Nghe qua tưởng chỉ là lời nhắc tiết kiệm lương thực, ngẫm kỹ mới thấy người xưa gói vào đó cả cách sống lẫn cách tính đường lui cho một đời làm ăn phụ thuộc vào trời.
Được mùa chớ phụ ngô khoai
Đến khi thất bát lấy ai bạn cùng
Ngô khoai, cây màu và hai chữ "thất bát"
Ngô và khoai trong câu ca dao không phải món quà vặt như bây giờ. Đó là cây màu — thứ nhà nông trồng trên bãi bồi ven sông, trên đất cao, ruộng cạn hay mảnh vườn sau nhà, những chỗ cây lúa khó sống nổi. Cây màu được cái ngắn ngày, chịu hạn khá, không kén đất, trồng xen hay trồng gối vụ đều được. Nó không làm nên mâm cơm sang trọng, nhưng nó lấp đầy khoảng trống giữa hai mùa lúa, thời gian mà bồ thóc đã vơi còn cây lúa ngoài đồng thì chưa kịp chín.
"Chớ phụ" là đừng rẻ rúng, đừng quay lưng. Lời dặn ấy chỉ có nghĩa khi người ta đang ở thế dễ quay lưng nhất: lúc được mùa, thóc đầy bồ, cơm trắng ăn không hết. Khi ấy củ khoai sượng và bắp ngô cứng răng bỗng thành thứ tầm thường, cho lợn cho gà cũng được, bỏ bẵng vạt bãi cũng chẳng thấy tiếc. Người xưa nhìn thấy đúng khoảnh khắc đó của lòng người nên mới đặt chữ "được mùa" ngay trước chữ "chớ phụ".
Thất bát nghĩa là mất mùa, là vụ gặt hụt đi so với công sức bỏ ra. Một trận bão đổ vào đúng lúc lúa đỏ đuôi, một đợt hạn kéo dài quá tháng, một trận sâu rầy — thế là cả vụ trắng tay. Lúc ấy, thứ đứng ra đỡ cho cái bụng lại chính là mấy vạt ngô khoai từng bị chê. Chữ "bạn cùng" ở dòng dưới là một cách nhân hoá rất tình: cây màu không còn là thứ độn, nó thành người bạn ở lại với mình khi mọi thứ khác đã bỏ đi.
Người xưa dặn gì sau vạt ngô vạt khoai
Lớp nghĩa thứ nhất nằm ở chữ "phụ". Phụ là bạc, là quên, là xem thường thứ đã nuôi mình. Nhưng câu ca dao này không đứng ở chỗ nhiếc móc kẻ vô ơn cho hả giận. Nó nói bằng giọng nhà nông, tỉnh táo và biết tính: bạc với ngô khoai thì chính mình chịu đói trước, chứ ngô khoai chẳng trách được ai. Đạo lý ở đây đi liền với lợi ích thiết thân, và có lẽ vì thế mà nó thấm.
Lớp nghĩa thứ hai mới là chỗ sâu: đừng dồn cả cơ nghiệp vào một cửa. Người làm ruộng biết rõ lúa là chính, nhưng lúa cũng là thứ mong manh nhất trước trời. Giữ thêm vạt ngô, luống khoai là giữ một đường lui. Được mùa lúa thì ngô khoai thành của để dành; mất mùa lúa thì ngô khoai thành cái phao. Câu ca dao vì thế vừa dạy lòng thuỷ chung vừa dạy sự phòng xa — hai điều tưởng khác nhau mà thực ra là một: giữ lấy cái đỡ mình lúc ngặt, ngay từ khi mình chưa ngặt.
Câu ca dao này từ đâu mà có?
Đây là ca dao dân gian, không rõ ai đặt ra và có từ bao giờ. Không có tác giả, không có mốc thời gian nào đáng tin để dẫn ra, và cũng không nên gán cho nó một xuất xứ nghe cho oai. Điều chắc chắn duy nhất là nó sinh ra từ nếp canh tác của người Việt: lúa nước làm chính, cây màu làm phụ, và cả hai đều nằm dưới cùng một bầu trời mưa nắng thất thường.
Trong lưu truyền, câu này khi thì được đọc trọn hai dòng, khi thì chỉ dùng riêng vế đầu như một câu tục ngữ ngắn, đủ để nhắc nhau mà không cần đọc hết. Cũng có người hay xếp nó cạnh câu "được mùa cau, đau mùa lúa", nhưng hai câu ấy khác nhau: câu kia là quan sát về chuyện được cái này thì hụt cái kia, còn câu này là lời dặn về cách con người cư xử với thứ đã nuôi mình.
Ba bài học gói trong một lời dặn
Thứ cứu mình lúc đói mới là thứ đáng kể
Giá trị của một thứ không đo bằng lúc nó dư thừa, mà đo bằng lúc mình cần đến nó. Củ khoai lúc no là thứ bỏ đi, lúc đói là cả bữa ăn. Người nhìn ra được điều đó thì lúc sung túc vẫn giữ được cái nhìn công bằng với những gì nhỏ bé quanh mình, không vì một vụ trúng mà đảo lộn hết thước đo.
Phòng xa không phải là bi quan
Nhà nông trồng thêm vạt ngô không phải vì tin chắc rằng lúa sẽ mất mùa, mà vì biết mình không cầm được trời. Chuẩn bị cho lúc xấu là việc phải làm ngay khi trời đang đẹp, bởi đợi đến lúc thất bát thì đất đã khô, mùa đã qua, có muốn gieo cũng không kịp nữa. Cái khôn của người xưa là làm sớm chứ không phải làm nhiều.
Lòng bạc thường bắt đầu từ những chuyện rất nhỏ
Không ai quay lưng với chỗ dựa của mình ngay trong một ngày. Nó bắt đầu bằng việc chê một củ khoai, bỏ bê một vạt bãi, rồi lớn dần thành thói xem thường mọi thứ đã cũ. Người xưa chặn ngay từ chỗ nhỏ nhất, chỗ mà ta còn chưa kịp gọi tên nó là sự bạc bẽo.
Vạt ngô khoai của người thời nay
Ngày nay ít ai còn trồng khoai lấp vụ, nhưng "vạt ngô khoai" thì hầu như ai cũng có, chỉ là mang hình thức khác.
- Nghề phụ, kỹ năng phụ: người làm công ăn lương lúc thu nhập tốt rất dễ bỏ bê cái nghề tay trái từng nuôi mình những năm chật vật. Đến khi công việc chính đứt gánh mới thấy nó là chỗ bấu víu gần nhất.
- Khoản để dành: một quỹ dự phòng đủ vài tháng chi tiêu chính là luống khoai sau nhà. Nó không sinh lời, không oai, nhưng nó giữ cho gia đình khỏi phải vay nóng khi ốm đau hay hỏng xe.
- Mối hàng nhỏ, khách quen cũ: người buôn bán vớ được một hợp đồng lớn thường lơ là mấy mối lẻ mua quen. Hợp đồng lớn có ngày hết hạn, còn mối lẻ mới là thứ nuôi cửa hàng qua mùa ế.
- Ruộng đất và mảnh vườn: nhiều nhà bán sạch đất lúc giá cao rồi tiêu hết tiền, đến khi hết việc thì không còn chỗ nào để trồng lại một luống rau.
- Người đã đỡ mình lúc trắng tay: họ thường lặng lẽ nhất, ít đòi hỏi nhất, nên cũng dễ bị bỏ quên nhất khi ta bận rộn với vòng quan hệ mới.
Với con cái, câu ca dao này dạy được một điều rất cụ thể: đừng chê bữa cơm, đừng chê món quê, đừng chê thứ đồ cũ còn dùng tốt. Không phải để bắt trẻ sống khổ, mà để trẻ quen với ý nghĩ rằng mọi thứ mình đang có đều từng là công của ai đó, và chẳng có gì chắc chắn còn mãi. Một đứa trẻ biết quý củ khoai thì lớn lên khó mà bạc với người.
Những câu cùng một mạch nghĩ
- Một miếng khi đói bằng một gói khi no — giá trị của sự giúp đỡ tuỳ vào lúc nó đến, đúng tinh thần "lấy ai bạn cùng" của những ngày thất bát.
- Tích cốc phòng cơ, tích y phòng hàn — trữ thóc phòng khi đói, trữ áo phòng khi rét; lời dặn phòng xa gọn gàng nhất của người xưa.
- Làm khi lành để dành khi đau — còn sức thì gắng làm và để dành, vì lúc ốm đau nằm một chỗ thì không xoay kịp nữa.
- Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện — kiếm được nhiều mà không biết giữ thì cũng hết; biết giữ mới là gốc của sự bền.
- Được mùa cau, đau mùa lúa — kinh nghiệm nhà nông cho thấy hiếm khi mọi thứ cùng thuận, nên đừng trông cả vào một loại cây.
- Khoai đất lạ, mạ đất quen — kinh nghiệm chọn đất cho cây màu và cây mạ, cho thấy ngô khoai từng được chăm chút bài bản chứ không phải thứ trồng cho có.
Khép lại
Được mùa chớ phụ ngô khoai là lời dặn của người quanh năm nhìn trời mà sống, nên nó vừa tình vừa tỉnh. Tình ở chỗ coi cây màu như một người bạn nghèo đã ở lại với mình lúc khó; tỉnh ở chỗ hiểu rằng một vụ trúng không bao giờ là bảo đảm cho vụ sau. Giữ vạt ngô luống khoai, cũng như giữ một nghề phụ, một khoản để dành, một người bạn cũ — đó không phải là sự dè dặt của kẻ nhát, mà là cách người biết lo giữ cho mình một chỗ đứng khi trời trở mặt.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
