Có những câu tục ngữ dễ bị hiểu ngược. “Được làm vua thua làm giặc” là một trong số đó: nhiều người nghe xong tưởng người xưa đang cổ vũ cho lối sống mạnh được yếu thua. Thực ra dân gian chỉ đang gọi tên một hiện tượng mà họ nhìn thấy, và giọng khi gọi tên ấy nghiêng về chua chát nhiều hơn là tán thành.
Nghĩa đen: cùng một người, hai cái tên
Vế trước và vế sau của câu tục ngữ nói về cùng một loại người, chỉ khác nhau ở kết cục. Ai giành phần thắng thì được gọi bằng cái tên sang trọng nhất, được ngồi chỗ cao, được người đời ghi nhận. Ai thua thì mang cái tên xấu nhất, bị coi là kẻ gây rối, bị chép lại bằng những chữ nặng nề.
Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: hành động của hai người ấy có thể giống hệt nhau. Cái quyết định danh xưng không phải là bản chất việc họ làm, mà là kết quả cuối cùng. Người xưa nhìn thấy điều đó và diễn đạt lại bằng sáu tiếng cân đối, hai vế đối nhau chan chát: được — thua, vua — giặc. Sự cân đối ấy khiến câu nói nghe như một quy luật, và đó chính là hiệu quả mà người nói muốn tạo ra.
Nghĩa bóng: kết quả viết lại cách người ta được gọi tên
Nghĩa bóng của câu này vượt xa chuyện tranh giành thời xưa. Nó nói về một cơ chế rất quen của đời sống: người ta thường đánh giá một việc dựa trên kết quả của nó, rồi từ kết quả ấy mà suy ngược lại về động cơ, phẩm chất, thậm chí đạo đức của người làm. Việc thành thì bảo là quyết đoán, dám nghĩ dám làm; việc hỏng thì bảo là liều lĩnh, hiếu thắng. Cũng một cách làm, cũng một con người.
Vậy dân gian có đồng tình với cơ chế đó không? Đọc kỹ sẽ thấy là không. Trong tiếng Việt, câu này hầu như luôn được nói ra với giọng cam chịu hoặc mỉa mai — kiểu “thì đời nó vẫn thế, được làm vua thua làm giặc thôi”. Người ta dùng nó để giải thích một sự bất công, chứ không dùng để khen ngợi người thắng. Rất hiếm ai nói câu này với vẻ hả hê.
Điều đó rất quan trọng. Kho tục ngữ Việt song song vẫn giữ những câu khẳng định giá trị của cái đúng bất kể thắng thua: “Cây ngay không sợ chết đứng”, “Vàng thật không sợ lửa”, “Trâu chết để da, người ta chết để tiếng”. Một dân tộc tin rằng kẻ thắng luôn đúng thì đã không cần đến những câu ấy.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu này xuất hiện từ khi nào và ai là người nói đầu tiên. Nó thuộc lớp tục ngữ đúc kết kinh nghiệm về nhân tình thế thái, được truyền miệng qua nhiều đời. Ta nên tránh gắn nó với một sự kiện lịch sử cụ thể nào, vì không có căn cứ chắc chắn để làm việc đó.
Trong lời nói thường ngày, câu này còn được nghe dưới dạng “được làm vua, thua làm giặc” với dấu ngắt giữa, hoặc đảo thành “thua làm giặc, được làm vua”. Nghĩa không đổi. Gần nghĩa với nó là “Mạnh được yếu thua” — nói thẳng về tương quan sức lực; và “Cá lớn nuốt cá bé” — nhìn sự chênh lệch như quy luật tự nhiên. Khác với hai câu ấy, “được làm vua thua làm giặc” tập trung vào cách người đời gọi tên sau khi mọi chuyện đã ngã ngũ.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: đừng để kết quả quyết định hộ mình về đúng sai. Một dự án thất bại không có nghĩa là mọi quyết định trong đó đều sai; một dự án thành công không có nghĩa là mọi thứ đã được làm đúng. Người biết tách bạch hai chuyện này học được nhiều hơn hẳn, vì họ nhìn thấy cái mà đám đông bỏ qua: những việc làm đúng nhưng không gặp thời, và những việc làm ẩu nhưng may mắn.
Bài học thứ hai: cẩn thận với chính mình khi thắng. Người vừa thắng rất dễ tin rằng mình thắng vì mình giỏi và mình đúng, rồi từ đó lặp lại đúng cách làm cũ ở một hoàn cảnh khác. Đây là cách mà nhiều người đánh mất thành quả của chính mình. Câu tục ngữ này, đọc từ phía người thắng, là một lời nhắc hãy khiêm tốn.
Bài học thứ ba: đối xử tử tế với người thua. Dân gian gọi kẻ thua bằng cái tên xấu, nhưng khi kể chuyện thì lại thường dành cho họ sự thương cảm. Trong đời thường, người vừa thất bại là người dễ tổn thương nhất và cũng là người có nhiều kinh nghiệm quý nhất. Vùi thêm một câu vào lúc ấy chẳng làm ta cao hơn chút nào.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở chỗ làm, câu này rất hữu ích khi tổng kết một công việc đã xong. Thay vì chỉ hỏi “thành hay bại”, nên hỏi thêm: quyết định nào đúng mà vẫn hỏng, quyết định nào sai mà vẫn qua? Cách nhìn ấy giữ cho tập thể không rơi vào thói quen tâng bốc người vừa thắng và dìm người vừa thua — thứ thói quen khiến ai cũng chỉ dám làm việc an toàn.
Trong thể thao và học hành của con trẻ, đây là một bài học sớm rất đáng dạy. Đứa trẻ thua một cuộc thi không phải là đứa trẻ kém; đứa được giải cũng không nghiễm nhiên giỏi hơn về mọi mặt. Cha mẹ khen đúng chỗ — khen cách chuẩn bị, khen sự bền bỉ, chứ không chỉ khen cái cúp — là cách để con không lớn lên với niềm tin rằng chỉ kẻ thắng mới đáng kể.
Trong quan hệ bạn bè và họ hàng, khi hai bên đã có chuyện, người thắng nên là người dừng trước. Ép cho người kia phải mang tiếng “giặc” tới cùng thì cái được chẳng bao nhiêu, mà cái mất là một mối quan hệ khó nối lại.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Mạnh được yếu thua — nói thẳng về tương quan sức lực trong tranh chấp.
- Cá lớn nuốt cá bé — cách dân gian gọi tên quy luật kẻ mạnh lấn kẻ yếu.
- Cây ngay không sợ chết đứng — niềm tin rằng người ngay thẳng rồi sẽ được nhìn nhận.
- Trâu chết để da, người ta chết để tiếng — cái còn lại sau cùng là tiếng tăm, không phải phần thắng nhất thời.
- Ai giàu ba họ, ai khó ba đời — nhắc rằng thế thắng không kéo dài mãi.
- Sông có khúc, người có lúc — lời an ủi dành cho người đang ở phía thua.
Lời kết
“Được làm vua thua làm giặc” là câu tục ngữ mô tả, không phải câu tục ngữ khuyên bảo. Người xưa nói ra để ta biết trước rằng đời hay đánh giá qua kết quả, chứ không phải để ta lấy đó làm lẽ sống. Hiểu đúng câu này, ta sẽ tỉnh táo hơn khi thắng, tử tế hơn khi thấy người khác thua, và quan trọng nhất là giữ được cho mình một thước đo riêng về đúng sai — thước đo không đổi theo chuyện ai vừa về nhất.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
