Trong tiếng Việt có những câu vừa nghe đã thấy căng như dây đàn, và “Được ăn cả, ngã về không” là một câu như thế. Nó tả cái thế của người dốc hết những gì mình có vào một lần quyết định: thắng thì được tất, thua thì trắng tay. Người xưa nói câu này bằng một giọng rất khó gọi tên, vừa như thán phục, vừa như ái ngại.
Nghĩa đen: một cuộc chơi không có phần giữa
“Được ăn cả” là thắng thì hưởng trọn, không phải chia phần với ai. “Ngã về không” là thua thì trở về với con số không, mất hết những gì đã bỏ ra. Chữ “ngã” rất đắt: nó gợi hình ảnh một người đang đi trên chỗ chênh vênh, chỉ cần trượt chân là rơi.
Cái đặc biệt của câu nói nằm ở chỗ nó không chừa khoảng giữa. Trong hầu hết các việc thường ngày, người ta còn có phần được ít, được vừa, hoặc hoà. Ở đây thì không: chỉ có hai đầu. Chính vì thế câu tục ngữ hay được dùng cho những canh bạc, những cuộc đánh cược, những quyết định dồn hết vốn liếng vào một lần.
Nghĩa bóng: gan dạ hay liều lĩnh?
Câu này được dùng theo hai giọng khác nhau, tuỳ hoàn cảnh. Khi khen, người ta nhắc nó để nói về sự dứt khoát của một người đã cân nhắc kỹ rồi dám nhận cả phần rủi ro. Khi chê, người ta dùng nó để nói về kẻ nhắm mắt lao vào, không tính đường lui, đem cả phần sống của gia đình ra đặt cược.
Ranh giới giữa hai giọng ấy nằm ở một chỗ rất giản dị: người ấy có biết mình đang đặt cược cái gì không, và nếu mất thì còn sống được không. Người gan dạ biết rõ mình mất gì và chấp nhận được cái mất ấy. Người liều lĩnh chỉ nhìn thấy phần thắng, còn phần thua thì không dám nghĩ tới. Cùng một hành động, hai tâm thế ấy dẫn tới hai kết cục rất khác.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là thành ngữ dân gian, không rõ có từ bao giờ và cũng không thể quy cho ai đặt ra. Cách nói của nó gợi không khí của những cuộc đỏ đen, nơi người ta quen với chuyện được mất trong chớp mắt, sau đó lan ra dùng cho mọi việc có tính chất một mất một còn.
Trong lời nói hằng ngày, câu thường được rút gọn thành “được ăn cả ngã về không” liền một mạch, hoặc thay bằng những cách nói cùng ý như “đánh một canh bạc”, “dốc hết vốn”. Cũng có người nói “được làm vua, thua làm giặc”, nhưng câu ấy nghiêng về chuyện thành bại của kẻ tranh giành quyền lực, khác với cái thế trắng tay mà câu này mô tả.
Bài học rút ra
Thứ nhất, hãy nhìn cho rõ phần “ngã” trước khi nghĩ tới phần “được”. Con người vốn dễ bị phần thắng làm loá mắt. Người tỉnh táo làm ngược lại: hình dung thật cụ thể cảnh mình mất hết, rồi tự hỏi liệu mình và người thân có chịu được cảnh ấy không. Trả lời được câu đó thì quyết định gì cũng vững hơn.
Thứ hai, đừng đặt cược thứ không phải của riêng mình. Một người có thể tự chịu trách nhiệm về phần của mình, nhưng khi mang cả tiền học của con, chỗ ở của cha mẹ già ra đánh đổi thì cái mất không còn là chuyện cá nhân nữa. Người xưa rất nặng lời với những trường hợp như vậy.
Thứ ba, phần lớn việc đời không cần phải chơi kiểu ấy. Nghề nghiệp, học hành, gia đình đều là chuyện tích luỹ lâu dài, làm được đến đâu hưởng đến đó. Ai quen nghĩ mọi việc đều là canh bạc thì thường bỏ qua con đường chắc chắn mà chậm hơn, thứ mà dân gian gọi là “kiến tha lâu đầy tổ”.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, có những lúc người ta thật sự phải chọn dứt khoát: nghỉ việc cũ để theo một hướng mới, chuyển nhà về quê, đổi nghề ở tuổi không còn trẻ. Câu tục ngữ không cấm ta làm những việc ấy. Nó chỉ nhắc hãy chuẩn bị một khoản dự phòng, một đường lui, một khoảng thời gian đủ để xoay xở nếu mọi thứ không như tính.
Trong học hành, kiểu “được ăn cả ngã về không” hiện ra ở chỗ dồn tất cả vào một kỳ thi, một nguyện vọng duy nhất. Người có kinh nghiệm thường khuyên chuẩn bị thêm hướng khác, không phải vì thiếu tự tin, mà vì một lần trượt không nên là dấu chấm hết của cả một đời người.
Trong gia đình, câu này nhắc người lớn cẩn trọng với những lời rủ rê hứa hẹn phần thắng lớn. Càng nghe hấp dẫn, càng phải hỏi kỹ phần rủi ro nằm ở đâu và ai sẽ chịu. Bàn bạc với người trong nhà trước khi quyết là cách đơn giản nhất để tránh những cú ngã mà cả nhà cùng đau.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Lời ăn lỗ chịu — đã nhận phần được thì cũng phải gánh phần mất, không kêu ca.
- Tham thì thâm — cảnh tỉnh lòng tham, thứ thường đẩy người ta vào những canh bạc không cần thiết.
- Kiến tha lâu đầy tổ — con đường ngược lại: chậm, chắc và không phải đánh cược.
- Cẩn tắc vô ưu — cẩn thận từ đầu thì đỡ phải lo về sau.
- Chưa thấy quan tài chưa đổ lệ — chê thói chỉ nhìn phần thắng, đến lúc mất mới tỉnh.
- Còn nước còn tát — ngay cả khi ngã về không, vẫn còn cách gượng dậy nếu chưa buông tay.
Lời kết
“Được ăn cả, ngã về không” là câu nói tả một thế đứng chênh vênh mà đời ai cũng có thể gặp đôi lần. Người xưa không khuyên ta chọn thế ấy, cũng không cấm; họ chỉ đặt hai đầu được và mất cạnh nhau cho ta nhìn cho rõ. Nhìn rõ rồi mà vẫn bước thì đó là bản lĩnh; còn nhắm mắt bước thì cái ngã sẽ đau hơn nhiều lần so với tưởng tượng.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
