Trong kho tàng ca dao Việt Nam có những câu nghe qua tưởng như đang so đo hơn thiệt, nhưng thực ra là một lời khẳng định rất dứt khoát về giá trị con người. Dù xây chín bậc phù đồ, không bằng làm phúc cứu cho một người là một câu như thế. Chỉ hai dòng ngắn, người xưa đã đặt lên bàn cân một bên là công trình nguy nga, một bên là một sinh mạng, và chọn dứt khoát vế sau.
Nghĩa đen: phù đồ là gì, chín bậc là bao nhiêu?
“Phù đồ” là một từ Hán Việt cũ, dùng để chỉ ngôi tháp trong nhà chùa. Tháp là nơi thờ phụng, cũng là nơi lưu giữ di cốt của các bậc tu hành, nên trong tâm thức người Việt xưa, dựng được một ngôi tháp là việc lớn, việc thiêng, phải có công của và có lòng thành mới làm nổi.
“Chín bậc” là chín tầng. Trong cách nói dân gian, số chín thường chỉ mức cao nhất, tột cùng, chứ không hẳn là con số đếm chính xác — cũng như “chín tầng mây”, “chín suối”. Một ngôi tháp chín tầng vì thế là hình ảnh của công trình đồ sộ nhất mà người đời có thể dựng lên để tỏ lòng thành.
Vế sau nhẹ tênh: “làm phúc cứu cho một người”. Không đền đài, không vật liệu, không thợ thuyền — chỉ một hành động cứu giúp dành cho đúng một con người. Câu ca dao đặt hai thứ chênh lệch đến thế cạnh nhau rồi kết luận: cái ít ỏi kia mới nặng hơn.
Nghĩa bóng: cái gì mới thật sự là công đức?
Điều người xưa muốn nói không phải là chê việc xây tháp, dựng chùa. Ông cha ta trọng đình chùa, trọng việc thờ phụng, và không ai đem chuyện ấy ra làm trò cười. Câu ca dao chỉ nhắc rằng công đức nằm ở tấm lòng và ở kết quả thật sự đem lại cho con người, chứ không nằm ở quy mô của thứ mình bỏ tiền dựng nên.
Một ngôi tháp cao có thể được dựng lên vì lòng thành, mà cũng có thể được dựng lên để người đời trầm trồ, để khắc tên mình lên bia đá. Còn cứu một người thì hiếm khi có ai đứng xem, cũng chẳng có tấm bia nào ghi lại. Chính vì thế, việc cứu người mới là thước đo trung thực nhất của lòng nhân.
Nói cách khác, dù xây chín bậc phù đồ, không bằng làm phúc cứu cho một người là lời nhắc rằng đạo lý sống không đo bằng cái nhìn thấy được, mà đo bằng việc mình đã đỡ được ai qua cơn khốn khó.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu ca dao lưu truyền trong dân gian, không rõ ai đặt ra và cũng không thể xác định được thời điểm xuất hiện. Cách dùng từ “phù đồ” cho thấy ảnh hưởng của cửa Phật trong đời sống làng xã người Việt, nơi ngôi chùa vừa là chốn tâm linh vừa là chỗ dựa tinh thần của cả làng.
Khi truyền miệng, số bậc tháp trong câu không phải lúc nào cũng giống nhau: có nơi hát “chín bậc”, có nơi hát “bảy bậc”, ý nghĩa không đổi vì con số chỉ dùng để phóng đại. Người Việt còn có những câu gần nghĩa như “cứu một người phúc đẳng hà sa”, cũng đề cao việc cứu người hơn mọi hình thức phô trương khác.
Bài học rút ra
Thứ nhất, giá trị của việc thiện nằm ở người được giúp, không nằm ở người đi giúp. Một bao gạo đưa đúng lúc nhà người ta hết ăn còn quý hơn số tiền lớn bỏ ra để có tên trên một tấm biển. Cứ nhìn vào việc người kia sống được nhẹ nhõm hơn bao nhiêu thì biết việc mình làm nặng nhẹ thế nào.
Thứ hai, đừng chờ có thật nhiều rồi mới làm phúc. Câu ca dao cố ý hạ vế sau xuống mức nhỏ nhất — “một người” — để ai cũng thấy mình đủ sức làm. Không dựng nổi ngôi tháp thì vẫn có thể đưa tay kéo một người đang chới với.
Thứ ba, việc thiện phải kịp lúc mới thành cứu. Chữ “cứu” hàm ý người kia đang ở thế nguy. Giúp sau khi mọi chuyện đã hỏng thì vẫn là điều tốt, nhưng không còn là cứu nữa. Người xưa vì thế coi trọng sự nhanh nhạy của tấm lòng.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong đời thường, “cứu một người” không nhất thiết phải là kéo ai đó lên khỏi dòng nước. Đó có thể là đưa người bị tai nạn giữa đường vào viện thay vì đứng quay phim; là cho một người bạn vay khoản tiền viện phí lúc họ không còn biết hỏi ai; là nhận nuôi một con vật bị bỏ rơi; là hiến máu vào lúc bệnh viện thiếu.
Ở nơi làm việc, đó là lên tiếng bênh một đồng nghiệp bị đổ oan, dù im lặng thì an toàn hơn cho mình. Trong lớp học, đó là người thầy chịu khó giữ lại một học trò đang định bỏ học vì gia cảnh. Với con cái, đó là dạy con biết dừng lại khi thấy người khác gặp nạn, thay vì dạy con “tránh cho khỏi phiền”.
Câu ca dao cũng nhắc người có điều kiện một điều tế nhị: làm việc lớn cho cộng đồng là quý, nhưng đừng quên những con người cụ thể đang cần giúp ngay bên cạnh. Cái nhỏ mà đúng người, đúng lúc mới là cái đáng kể.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Thương người như thể thương thân — lấy chính mình làm thước đo để hiểu nỗi khổ của người khác.
- Lá lành đùm lá rách — người còn khá giả che chở cho người sa sút, ấy là lẽ thường trong làng xóm.
- Một miếng khi đói bằng một gói khi no — giúp đúng lúc túng thiếu mới thật sự có giá trị.
- Cứu vật vật trả ơn, cứu nhân nhân trả oán — lời than chua chát của người từng bị phụ lòng, nhưng cũng là lời thử thách tấm lòng thiện.
- Ở hiền gặp lành — niềm tin của người Việt rằng lòng tốt rồi sẽ có phúc báo.
- Của cho không bằng cách cho — giúp người còn phải giữ cho người ta cái tự trọng.
Lời kết
Ngôi tháp chín tầng rồi cũng có ngày rêu phủ, nhưng một người được cứu sẽ tiếp tục sống, tiếp tục làm lụng, tiếp tục nuôi con và có khi lại cứu một người khác. Người xưa nhìn ra điều đó nên mới đặt sinh mạng con người lên trên mọi công trình. Giữ lấy tinh thần ấy, mỗi người vẫn có thể “làm phúc” theo sức mình mỗi ngày, bằng những việc chẳng ai ghi công.
