Có những câu ca dao nghe một lần là nhớ mãi vì hình ảnh quá gần gũi. Câu dưới đây là một ví dụ, và nó vẫn được người Việt nhắc lại mỗi khi ai đó đứng trước quá nhiều lời bàn ra tán vào:
Dù ai nói ngả nói nghiêng
Lòng ta vẫn vững như kiềng ba chân
Nghĩa đen từng hình ảnh
“Nói ngả nói nghiêng” là cách nói dân gian chỉ những lời khuyên can, bàn tán, xui khiến từ nhiều phía khác nhau. Ngả một đằng, nghiêng một nẻo — người này bảo thế này, người kia bảo thế khác, mỗi lời kéo ta lệch về một hướng. Bản thân hai chữ ngả và nghiêng đã gợi ra hình ảnh một vật đang bị đẩy cho xiêu đi.
“Kiềng ba chân” là vật dụng quen thuộc trong bếp của người Việt xưa: một vòng sắt có ba chân, đặt trên nền bếp để bắc nồi lên đun. Điều thú vị là người xưa chọn đúng cái kiềng chứ không chọn thứ gì khác, bởi một lẽ rất thực tế mà bất kỳ ai từng nấu bếp củi đều biết: ba chân bao giờ cũng chạm đất cùng lúc, đặt trên nền đất gồ ghề thế nào cũng không cập kênh. Bốn chân trở lên thì dễ chông chênh, chân này chạm chân kia hổng.
Vậy nghĩa mặt chữ của câu ca dao là: dù người ta có nói xuôi nói ngược thế nào, lòng ta vẫn vững chãi như cái kiềng ba chân giữa bếp.
Nghĩa bóng và thông điệp thật sự
Người xưa gửi vào đây một lời tự nhủ hơn là một lời khuyên người khác. Chú ý cách xưng hô: “lòng ta” chứ không phải “lòng người”. Đây là câu người ta nói với chính mình trong lúc bị lung lay, như một cách nắm lại tay lái.
Điều đáng nói là ca dao không bảo ta bịt tai lại. Câu trên thừa nhận rằng những lời ngả nghiêng kia có thật, sẽ đến, và đến từ nhiều phía. Cái được đề cao không phải là chuyện không nghe, mà là chuyện nghe rồi vẫn không đổ. Vững ở đây là vững của một vật đang đứng giữa trời gió, chứ không phải vững của một vật được cất trong tủ kín.
Hình ảnh kiềng ba chân còn ngầm giải thích vì sao có người vững được. Cái kiềng vững không nhờ nặng, mà nhờ ba điểm tựa đặt đúng. Người vững lòng cũng thế: họ có những điểm tựa rõ ràng — biết mình muốn gì, hiểu việc mình làm, và có lý lẽ riêng để tin. Người không có điểm tựa nào thì lời nào nghe cũng thấy phải.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, không rõ xuất xứ và không có tác giả. Hình ảnh cái kiềng bếp cho thấy câu này gắn với đời sống gia đình nông thôn Việt Nam, nơi bếp củi và cái kiềng ba chân là vật dụng ai cũng dùng hằng ngày.
Trong dân gian còn nghe dạng Dù ai nói ngược nói xuôi, lòng ta vẫn vững như kiềng ba chân, chỉ khác ở hai chữ đầu vế trên. Riêng cụm vững như kiềng ba chân tách ra dùng độc lập như một thành ngữ so sánh, dùng cho cả người lẫn việc: một mối quan hệ vững như kiềng ba chân, một chỗ dựa vững như kiềng ba chân.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: lập trường không tự nhiên mà có. Muốn không lung lay thì trước hết phải biết mình đang đứng ở đâu và vì sao lại chọn đứng chỗ đó. Người quyết định một việc mà không hiểu rõ lý do của chính mình sẽ chao đảo ngay khi có người phản đối, và đó không phải lỗi của người phản đối.
Bài học thứ hai: cần phân biệt kiên định với bướng bỉnh. Cái kiềng vững nhưng không phải cái kiềng chống lại người dùng; nó vững để đỡ được nồi cơm. Người kiên định lắng nghe góp ý, sửa cái sai, nhưng không đổi hướng chỉ vì bị chê. Người bướng thì gạt phăng mọi ý kiến, kể cả ý kiến đúng, rồi tự khen mình là bản lĩnh.
Bài học thứ ba: nên chọn lấy ba chân cho vững. Không ai đủ sức tự đứng một mình mãi. Ba điểm tựa thường thấy của một người là hiểu biết về việc mình làm, một vài người thân thật sự đáng tin, và một nguyên tắc sống rõ ràng. Thiếu cả ba thì bất kỳ lời nói nào cũng đủ làm ta ngả.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Thời nay, những lời “ngả nghiêng” đến nhiều hơn hẳn ngày xưa. Chọn một ngành học, mở một cửa hàng, quyết định chuyển nghề ở tuổi ba mươi lăm — chỉ cần hỏi mười người là có mười lời khuyên trái ngược, chưa kể vô số ý kiến đọc được trên mạng từ những người chẳng biết gì về hoàn cảnh của mình.
Cách dùng câu ca dao này cho đúng là: nghe đủ, chọn lọc kỹ, rồi tự quyết và chịu trách nhiệm. Trước khi quyết thì hỏi cho nhiều; sau khi quyết rồi thì đừng để mỗi lời bình luận lại làm mình xét lại từ đầu, vì việc gì cũng cần thời gian mới cho kết quả.
Trong công việc, người phụ trách một dự án dài hơi rất cần tinh thần này. Giai đoạn giữa bao giờ cũng là lúc kết quả chưa thấy mà lời ra tiếng vào đã nhiều nhất. Đổi hướng vào đúng lúc đó thường làm hỏng cả công sức đã bỏ ra.
Trong nuôi dạy con, cha mẹ cũng chịu áp lực từ họ hàng, hàng xóm, từ chuyện con nhà người ta. Giữ được nếp dạy con mà mình tin là đúng, thay vì chạy theo từng lời nhận xét, chính là giữ lòng cho vững như kiềng ba chân. Và điều quan trọng hơn: đứa trẻ nhìn cha mẹ mà học cách không hoảng hốt trước dư luận.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ai ơi giữ chí cho bền, dù ai xoay hướng đổi nền mặc ai — cùng một tinh thần giữ vững chí hướng của mình.
- Cây ngay không sợ chết đứng — mình ngay thẳng thì không phải sợ lời gièm pha.
- Có cứng mới đứng đầu gió — muốn ở chỗ nhiều sóng gió thì bản thân phải vững.
- Đẽo cày giữa đường — mặt trái của việc ai nói gì cũng nghe, cuối cùng hỏng cả việc.
- Chín người mười ý — nhắc rằng ý kiến trái chiều là chuyện đương nhiên, không thể chiều hết.
- Có chí thì nên — ý chí giữ được lâu thì việc mới thành.
Lời kết
Người xưa không chọn núi non hay cây cổ thụ để nói về sự vững vàng, mà chọn cái kiềng ba chân trong xó bếp. Cách chọn ấy nói lên nhiều điều: vững vàng không phải là chuyện to tát xa vời, mà là chuyện thường ngày, nằm ở chỗ đặt đúng vài điểm tựa rồi cứ thế mà đứng, mặc cho ai nói ngả nói nghiêng.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
