Chê ai học mãi không vào, người Việt hay buông một câu: dốt đặc cán mai. Câu này nghe thì nặng, nhưng ngẫm kỹ lại thấy người xưa chọn hình ảnh rất khéo, và cái họ chê hoá ra không hẳn là sự kém cỏi.
Nghĩa đen: cái cán mai đặc ruột
Cái mai là nông cụ quen thuộc của nhà nông, dùng để đào đất, xắn bờ. Lưỡi mai bằng sắt bản rộng, tra vào một cái cán dài bằng gỗ. Cán ấy phải làm bằng gỗ chắc, đặc ruột từ đầu đến cuối, vì rỗng thì gãy ngay khi bẩy đất.
Chữ “đặc” trong tiếng Việt đứng đối lập với chữ “thông”. Ống tre thì thông, có lỗ để luồn, để dẫn. Cán mai thì đặc, không có chỗ nào cho cái gì lọt qua. Đem cái đặc ấy ví với đầu óc con người, người xưa muốn nói: có giảng bao nhiêu thì chữ nghĩa cũng không vào được, như đóng đinh vào một khúc gỗ đặc.
Cách ví von này rất tiêu biểu cho lối nói của người Việt: lấy ngay vật dụng trong tay, ở góc sân góc vườn, để nói chuyện chữ nghĩa trừu tượng.
Nghĩa bóng: chê cái đầu không chịu mở
Nói người nào dốt đặc cán mai là chê người ấy dốt đến mức nói không hiểu, dạy không vào. Trong đời sống, câu này thường được dùng với giọng bực bội của người dạy, đôi khi lại được dùng để trêu nhau giữa bạn bè, không quá nặng nề.
Nhưng có một điều cần nói cho rõ. Chính người xưa cũng để lại câu “dốt đến đâu học lâu cũng biết” — nghĩa là họ không tin có ai dốt vô phương. Hai câu ấy đặt cạnh nhau mới lộ ra ý thật: cái bị chê không phải là người tiếp thu chậm, mà là người không chịu tiếp thu. Người chậm thì học lâu rồi cũng biết. Chỉ có người khép chặt lại, không nghe ai, mới thực sự “đặc” như khúc gỗ.
Cũng cần công bằng với những người thất học vì hoàn cảnh. Biết bao người ngày trước không được đến trường vì nhà nghèo, vì loạn lạc, vì phải đi làm từ bé. Họ thiếu chữ chứ không hề tối dạ, và không đáng bị đem ra cười. Câu tục ngữ chỉ nhằm vào thái độ, không nhằm vào hoàn cảnh.
Nguồn gốc và những cách nói gần nghĩa
Không rõ câu này xuất hiện từ bao giờ, cũng không thể gán cho ai. Chỉ thấy nó thuộc lớp thành ngữ sinh ra từ đời sống nhà nông, cùng họ với rất nhiều câu khác lấy hình ảnh từ cày cuốc, trâu bò, tre gỗ.
Tiếng Việt còn vài cách nói cùng ý. Người ta bảo ai đó “một chữ bẻ đôi không biết” để nói về người hoàn toàn không có chữ. Người ta cũng gọi kẻ ngơ ngác chuyện gì đó là “mít đặc”, lại một hình ảnh đặc ruột nữa. Ở phía người nói mà người nghe không hiểu, thì có câu “đàn gảy tai trâu”. Mỗi câu nhìn từ một phía, nhưng đều xoay quanh chỗ chữ nghĩa không vào được.
Bài học rút ra
Thứ nhất, cái đặc đáng sợ nhất là đặc vì tự mãn. Người mới học thì biết mình chưa biết, nên còn hỏi. Người đã có chút vốn liếng lại hay tưởng mình đủ, nghe ai nói gì cũng gạt đi. Cái đầu ấy mới thật là cán mai, vì nó đã đầy sẵn nên không rót thêm vào được nữa.
Thứ hai, đừng vội dán nhãn cho người học chậm. Một đứa trẻ bị gọi là dốt nhiều lần sẽ tin rằng mình dốt thật, rồi thôi không cố nữa. Nhiều khi trẻ không hiểu bài chỉ vì cách giảng chưa hợp, vì mắt kém, vì ở nhà có chuyện. Người lớn quy hết cho hai chữ “tối dạ” là đã bỏ lỡ chỗ cần tìm.
Thứ ba, chữ nghĩa vào được hay không còn tuỳ cách rót. Cùng một bài, người dạy khéo thì cả lớp hiểu, người dạy vụng thì cả lớp ngồi ngáp. Trước khi than học trò đặc, người dạy nên xem lại mình đã tìm đúng cái lỗ để rót chưa. Đây là chỗ câu thành ngữ có thể quay ngược lại nhắc chính người đi dạy.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong nhà, cách dùng câu này khôn ngoan nhất là dùng cho vui chứ đừng dùng để phán xét con. Thay vì bảo con dốt, cha mẹ thử hỏi con hiểu đến đâu thì tắc, rồi cùng con gỡ đúng chỗ tắc ấy. Đứa trẻ nào cũng sáng ra khi tìm được cái mắc, chỉ là người lớn có đủ kiên nhẫn để tìm cùng nó hay không.
Ở nơi làm việc, kiểu người “đặc” dễ nhận ra: cách làm nào mới cũng chê, công cụ nào mới cũng ngại, ai góp ý cũng cãi. Vài năm sau, việc thay đổi mà người thì đứng nguyên. Muốn khỏi rơi vào chỗ ấy, mỗi năm nên tự chọn lấy một thứ mình còn kém để học lại từ đầu, kể cả khi đã có tuổi nghề.
Còn với chính mình, có một phép thử nhỏ: khi nghe một ý trái với điều mình vẫn tin, phản ứng đầu tiên là gạt đi hay là hỏi thêm một câu? Câu trả lời cho biết cái đầu mình đang thông hay đang đặc.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Dốt đến đâu học lâu cũng biết — lời tiếp sức cho người chậm, và cũng là câu đính chính cho thành ngữ trên.
- Dao có mài mới sắc, người có học mới nên — con người không tự nhiên sáng ra, phải qua mài giũa.
- Ếch ngồi đáy giếng — cái dốt do chỗ ngồi hẹp mà ra, không phải do đầu óc.
- Đàn gảy tai trâu — nói hay đến mấy mà người nghe không mở lòng thì cũng vô ích.
- Bảy mươi còn học bảy mươi mốt — hết dốt hay không là chuyện của cả đời, chưa ai được phép dừng.
Lời kết
Người xưa chê dốt đặc cán mai mà vẫn tin “dốt đến đâu học lâu cũng biết”, hai câu nghe ngược nhau nhưng thật ra bổ cho nhau. Cái gỗ đặc thì đành chịu, còn con người thì luôn có thể tự khoan cho mình một lối. Chỉ cần chịu hỏi, chịu nghe, chịu học lại từ đầu, không ai phải mang mãi lời chê ấy.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
