Có những câu ca dao chỉ cần một hình ảnh là đủ dựng lên cả một vùng đất. “Đồng Tháp Mười cò bay thẳng cánh / Nước Tháp Mười lóng lánh cá tôm” là câu như thế. Không có số liệu, không có tên riêng nào ngoài tên đất, vậy mà người nghe hình dung ngay được một cánh đồng rộng đến hết tầm mắt và một mặt nước đầy tôm cá.
Nghĩa đen: cách người xưa đo đất và đo của
Đồng Tháp Mười là tên gọi một vùng đất trũng rộng lớn ở miền Tây Nam Bộ, thuộc vùng châu thổ sông Cửu Long. Đây là vùng đất ngập nước, mỗi năm có mùa nước nổi, và chính đặc điểm ấy làm nên tất cả những gì câu ca dao mô tả.
“Cò bay thẳng cánh” là một cách đo rất dân dã. Con cò khi bay qua chỗ hẹp phải nghiêng cánh, lượn vòng, tránh cây tránh nhà. Chỉ nơi nào trống trải mênh mông thì cò mới cứ thế bay thẳng, cánh dang hết cỡ mà không vướng gì. Vậy nên câu này không nói “đồng rộng bao nhiêu mẫu”, mà nói bằng chính hành vi của con cò — người nông dân nào cũng hiểu ngay.
“Lóng lánh cá tôm” tả mặt nước có ánh sáng lấp lánh. Cái lóng lánh ấy không phải chỉ do nắng, mà do vảy cá quẫy, do tôm búng, do bầy cá lội gần mặt nước. Nước mà nhìn vào thấy lấp lánh nghĩa là nước ấy nhiều cá đến mức không cần bắt cũng thấy.
Hai vế được dựng đối nhau rất chỉnh: một vế nói đất (đồng – cò – trời), một vế nói nước (nước – cá tôm – dưới sâu). Trên thì rộng, dưới thì giàu. Cả một vùng châu thổ gói trong hai dòng.
Nghĩa bóng: niềm tự hào và lời mời của người phương Nam
Câu ca dao không chỉ tả cảnh. Nó nói về một vùng đất hào phóng, nơi thiên nhiên cho con người nhiều đến mức người ta nói tới của cải bằng giọng thản nhiên chứ không phải giọng khoe khoang.
Đó cũng là một nét tính cách. Người phương Nam trong ca dao thường rộng rãi, ít giữ kẽ, sẵn lòng mời khách. Vùng đất mà cò bay không hết, cá tôm bắt không xuể thì con người sống trên đó cũng không cần tính toán chi li. Câu ca dao vì thế vừa tả đất, vừa hé lộ cách sống của người ở đó.
Còn một tầng nghĩa nữa: đây là lời của những người khai phá. Đồng Tháp Mười vốn là vùng đất trũng, phèn, không dễ sống. Để có được câu ca dao đầy tự hào ấy, phải có bao thế hệ đi mở đất, đào kênh, be bờ, chịu mùa nước lên nước xuống. Khi họ hát “cò bay thẳng cánh”, ấy là hát về nơi mình đã chọn và đã bám trụ được.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian Nam Bộ, không rõ ai đặt ra và cũng không thể gán cho tác giả nào. Câu này được truyền miệng rộng rãi và thường xuất hiện dưới vài dạng chép khác nhau.
Dị bản hay gặp là bản chép thêm hai câu sau, thành một lời rủ hoặc một lời khoe tiếp về sản vật của vùng. Cũng có bản chép “Nước Tháp Mười lấp lánh cá tôm” thay cho “lóng lánh”; hai chữ gần nghĩa, nhưng “lóng lánh” nghe mềm hơn và hợp với giọng nói phương Nam hơn.
Cách nói “cò bay thẳng cánh” không chỉ dùng riêng cho Đồng Tháp Mười. Trong tiếng Việt, đây là một thành ngữ chỉ sự rộng lớn nói chung, thường dùng khi tả ruộng đất mênh mông. Việc dân gian gắn nó với vùng Tháp Mười cho thấy vùng này được xem là ví dụ tiêu biểu nhất cho cái rộng ấy.
Bài học rút ra
Thứ nhất, hãy diễn đạt bằng thứ người nghe hình dung được. Người xưa không có đơn vị đo hiện đại, nên họ mượn con cò. Cách nói ấy sinh động và dễ nhớ hơn mọi con số. Ai muốn kể một điều gì cho người khác hiểu nhanh đều nên học lối này: thay vì nói “rất lớn”, hãy cho người ta một hình ảnh để so.
Thứ hai, sự trù phú không tự nhiên mà thành ruộng đồng. Đất có sẵn cá tôm, nhưng phải có người đến ở, đào kênh dẫn nước, thau chua rửa phèn thì đất mới thành nơi sống được. Của trời cho chỉ thành của mình khi có bàn tay người.
Thứ ba, biết ơn nơi nuôi mình. Câu ca dao có giọng của người mang ơn đất. Hôm nay, khi nguồn lợi thuỷ sản không còn dồi dào như xưa ở nhiều nơi, câu ca dao đọc lại càng nhắc ta rằng cái “lóng lánh cá tôm” ấy không phải là vô tận nếu con người không biết giữ.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong việc giữ gìn môi trường, câu ca dao là một thước đo tự nhiên. Muốn biết một vùng nước còn lành hay không, cứ nhìn xem nó có còn “lóng lánh cá tôm” hay đã đục ngầu, vắng bóng chim cò. Người xưa không cần máy móc vẫn đánh giá được sức khoẻ của một dòng nước, và cách nhìn ấy đến nay vẫn đúng.
Trong cách kể chuyện và truyền thông, đây là ví dụ mẫu mực. Một hình ảnh cụ thể luôn thắng một câu tính từ. Người làm du lịch địa phương, người viết giới thiệu sản vật quê mình có thể học cách này: đừng nói “đặc sản nổi tiếng”, hãy tả cảnh người ta kéo lưới lúc rạng sáng.
Trong việc dạy con, câu ca dao mở đường cho những câu chuyện về miền Tây: vì sao có mùa nước nổi, vì sao nhà cửa ở đó nhiều nơi phải làm sàn cao, vì sao người dân thạo xuồng hơn thạo xe. Từ hai dòng lục bát mà mở ra được cả một bài học về đất nước thì rất đáng.
Trong công việc và làm ăn, tinh thần của câu này là tinh thần chọn đúng chỗ đứng. Đất tốt thì cây dễ lên. Nhưng cũng đừng quên vế còn lại: người đến trước đã phải khai phá thì nay mới có chỗ tốt để mình đứng.
Những câu ca dao cùng chủ đề
- “Nhà Bè nước chảy chia hai / Ai về Gia Định, Đồng Nai thì về” — cùng là ca dao phương Nam, gọi tên đất bằng giọng thân tình.
- “Đứng bên ni đồng ngó bên tê đồng, mênh mông bát ngát” — cùng tả cái rộng của đồng đất, bằng giọng miền Trung.
- “Đường vô xứ Nghệ quanh quanh” — cũng là lời mời gọi tới một vùng quê đẹp.
- “Đất lành chim đậu” — nói ngắn gọn điều mà câu ca dao này tả dài: nơi tốt thì tự khắc có người và vật tìm về.
- “Tấc đất tấc vàng” — nhắc giá trị của đất đai với người làm nông.
- “Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay” — vế đối lại, nhắc rằng đất rộng vẫn cần người có nghề.
Lời kết
“Đồng Tháp Mười cò bay thẳng cánh / Nước Tháp Mười lóng lánh cá tôm” là chân dung một vùng đất được vẽ bằng đúng hai nét. Nét trên là trời rộng, nét dưới là nước giàu, và ở giữa là những con người đã tới đây bám đất mà sống. Câu ca dao ấy không chỉ khoe của, nó còn nhắc rằng nơi nào được thiên nhiên hậu đãi thì nơi ấy càng phải biết giữ gìn.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
