Nhắc tới xứ Lạng, hầu như người Việt nào cũng bật ra ngay câu: “Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa / Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh / Ai lên xứ Lạng cùng anh / Bõ công bác mẹ sinh thành ra em”. Bốn câu ấy vừa là tấm danh thiếp của một vùng biên ải, vừa là một lời mời rất khéo mà nghe kỹ mới thấy hết ý.
Nghĩa đen: điểm danh bốn cái tên
Đồng Đăng là một địa danh thuộc tỉnh Lạng Sơn, nằm ở vùng giáp biên phía bắc. Đây là nơi qua lại buôn bán từ lâu đời, nên trong câu ca dao nó đóng vai trò cửa ngõ — nhắc Đồng Đăng là nhắc tới cả xứ Lạng.
Phố Kỳ Lừa là khu phố chợ nổi tiếng của Lạng Sơn. Với người xưa, “phố” gắn liền với chợ, với hàng quán, với cảnh người mua kẻ bán tấp nập. Nhắc tới Kỳ Lừa là nhắc tới sự sầm uất, tới cái náo nhiệt rất riêng của một vùng đất biên giới có giao thương.
Nàng Tô Thị là khối đá trên núi ở Lạng Sơn có hình dáng giống người phụ nữ bồng con đứng ngóng ra xa, dân gian quen gọi là đá Vọng Phu và gắn với truyện nàng Tô Thị chờ chồng. Đây là hình ảnh khiến câu ca dao có thêm chiều sâu tình cảm, chứ không chỉ tả cảnh.
Chùa Tam Thanh là ngôi chùa nằm trong hang động đá vôi ở Lạng Sơn, một thắng cảnh nổi tiếng của vùng. Chùa trong động là kiểu công trình khiến người phương xa nghe đã thấy lạ và muốn tới xem.
Bốn cái tên ấy được xâu chuỗi bằng chữ “có” lặp lại ba lần: có phố, có nàng, có chùa. Cách liệt kê ấy nghe như người chủ nhà đang đếm trên đầu ngón tay những thứ đáng khoe của quê mình.
Nghĩa bóng: khoe cảnh để mời người
Nếu chỉ dừng ở hai câu đầu thì đây là ca dao tả cảnh thuần tuý. Nhưng hai câu sau đổi hẳn giọng: “Ai lên xứ Lạng cùng anh / Bõ công bác mẹ sinh thành ra em”. Người nói xưng “anh”, gọi người nghe là “em” — hoá ra toàn bộ phần khoe cảnh phía trước là để dẫn tới lời rủ này.
Đây là lối tỏ tình rất đặc trưng của ca dao: không nói thẳng “anh thương em”, mà rủ đi chơi xa, rủ cùng lên một vùng đất đẹp. Đi cùng nhau một chặng đường dài, trong ngụ ý của người xưa, cũng là đi cùng nhau một quãng đời.
Câu cuối “bõ công bác mẹ sinh thành ra em” có thể hiểu theo hướng: được thấy cảnh đẹp như thế, được sống một chuyến đáng sống như thế thì mới xứng với công cha mẹ sinh ra mình. Đó là cách nói vừa hào hứng vừa có chút nũng nịu, rất hợp với giọng một lời mời.
Ở tầng rộng hơn, câu ca dao thể hiện niềm tự hào rất chính đáng: quê tôi có chợ đông, có thắng cảnh, có cả một câu chuyện tình thuỷ chung hoá đá. Đủ cả đời sống, cảnh vật và tình nghĩa.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, không rõ ai đặt ra, và cũng không nên gán cho bất kỳ tác giả nào. Bài được truyền miệng rộng khắp nên có vài chỗ chép khác nhau.
Thường gặp nhất là ở hai câu sau: có bản chép “Ai lên xứ Lạng cùng anh”, có bản chép “Ai lên xứ Lạng cùng anh, tiếc công bác mẹ sinh thành ra em”. Chữ “bõ công” và “tiếc công” cho hai sắc thái khá khác nhau: một bên là được, xứng đáng; một bên nghe như trách móc, tiếc nuối. Cả hai cách hiểu đều đã tồn tại trong dân gian và đều có cái lý của nó — người nghe tuỳ hoàn cảnh mà cảm.
Riêng truyện nàng Tô Thị bồng con hoá đá là truyện dân gian, có nhiều dị bản kể khác nhau ở các vùng. Ở đây chỉ cần biết rằng câu ca dao mượn hình ảnh ấy như một điểm nhấn của vùng đất, chứ không nhằm kể lại tích truyện.
Bài học rút ra
Thứ nhất, biết quê mình có gì. Người nói trong câu ca dao gọi tên vanh vách bốn thứ đáng tự hào. Nghe đơn giản, nhưng thử hỏi hôm nay, nhiều người sống ở một nơi cả chục năm mà không kể nổi ba điểm đáng đến của chính nơi ấy. Yêu quê phải bắt đầu từ chỗ biết về quê.
Thứ hai, muốn mời ai thì hãy cho họ thấy điều đáng đến. Người nói không nài nỉ, không hứa hẹn suông. Anh ta chỉ kể ra những thứ có thật rồi để người kia tự quyết. Trong ứng xử, đó là cách mời lịch sự và hiệu quả nhất.
Thứ ba, cảnh đẹp có giá trị hơn khi được chia sẻ. Cả bài không hề nói “xứ Lạng đẹp lắm, em nên đi”. Nó nói “cùng anh”. Với người xưa, cái đẹp chỉ trọn vẹn khi có người cùng ngắm — một quan niệm rất tình.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong việc giới thiệu quê hương, khuôn của câu ca dao này vẫn dùng tốt: chọn ba, bốn thứ đặc trưng nhất, gọi đúng tên, đặt cạnh nhau. Một khu chợ, một thắng cảnh, một câu chuyện gắn với đất — chừng ấy là đủ dựng nên chân dung một vùng. Cách làm này gọn và có sức thuyết phục hơn nhiều so với những lời quảng bá chung chung.
Trong quan hệ tình cảm, bài học nằm ở sự tinh tế. Rủ nhau cùng đi một chuyến, cùng làm một việc có ý nghĩa thường nói được nhiều hơn những lời hoa mỹ. Người xưa hiểu rằng cùng nhau trải qua điều gì đó mới là thứ gắn kết thật.
Trong nuôi dạy con, đây là câu để dạy trẻ về địa lý và tình cảm cùng lúc. Đọc câu ca dao, chỉ cho con xem Lạng Sơn nằm ở đâu trên bản đồ, kể vì sao vùng biên lại có chợ lớn. Trẻ nhớ được kiến thức mà không thấy nặng nề.
Với người làm du lịch cộng đồng, câu ca dao nhắc rằng thứ giữ chân khách không chỉ là cảnh, mà là câu chuyện gắn với cảnh. Một khối đá sẽ chỉ là đá, cho tới khi có ai kể cho khách nghe vì sao dân trong vùng gọi nó là nàng Tô Thị.
Những câu ca dao cùng chủ đề
- “Đường lên xứ Lạng bao xa / Cách một trái núi với ba quãng đồng” — cũng viết về xứ Lạng, nhưng nhấn vào chặng đường thay vì thắng cảnh.
- “Đường vô xứ Nghệ quanh quanh / Non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ” — cùng lối mời gọi tới một vùng đất bằng cách tả cảnh.
- “Rủ nhau xem cảnh Kiếm Hồ” — cũng liệt kê thắng cảnh, cũng bắt đầu bằng một lời rủ.
- “Ai về Bình Định mà coi” — mở đầu bằng chữ “ai”, một khuôn rất quen của ca dao mời khách.
- “Gió đưa cành trúc la đà” — tả một vùng đất bằng những âm thanh đặc trưng của nó.
- “Nhà Bè nước chảy chia hai / Ai về Gia Định, Đồng Nai thì về” — gọi tên đất phương Nam bằng cùng một giọng thân tình.
Lời kết
“Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa” hay ở chỗ nó gộp được hai thứ vào bốn câu: niềm tự hào về một vùng đất và một lời mời đi cùng nhau. Người xưa khoe quê không phải để hơn ai, mà để rủ thêm người cùng đến. Cách yêu quê hương ấy rộng rãi và ấm áp, và có lẽ vì thế mà câu ca dao vẫn được truyền tới hôm nay.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
