Nói về vợ chồng gắn bó, bạn bè chí cốt hay những người cùng nhau đi qua thời gian khó, người Việt hay dùng bốn chữ đồng cam cộng khổ. Thành ngữ gốc Hán-Việt này đã quen tới mức nhiều người dùng mà chỉ hiểu đại ý là "cùng chia sẻ sướng khổ". Nhưng nếu tách từng chữ ra, ta sẽ thấy người xưa gói vào đó một hình ảnh rất cụ thể và một đòi hỏi khá nghiêm khắc.
Nghĩa đen: cùng ngọt, cùng đắng
Đồng nghĩa là cùng, giống nhau, chung. Ta gặp chữ này trong "đồng hương", "đồng lòng", "đồng nghiệp", "đồng thời".
Cam ở đây nghĩa là ngọt. Cần nói rõ để khỏi nhầm: chữ cam này không phải quả cam, cũng không phải chữ cam trong "cam chịu". Đây là chữ cam nghĩa là ngọt, còn thấy trong tên vị thuốc "cam thảo" — thứ rễ cây có vị ngọt.
Cộng nghĩa là cùng chung, gộp lại — như trong "cộng đồng", "công cộng", "cộng tác". Chữ này đi song song với chữ đồng ở vế trước, tạo thành lối đối rất cân.
Khổ nghĩa gốc là đắng. Đây chính là chữ khổ trong tên quả "khổ qua", tức mướp đắng. Từ nghĩa đắng của vị giác, chữ này mở rộng ra thành đắng cay, cực nhọc, khổ sở — nghĩa mà người Việt dùng nhiều nhất hôm nay.
Ghép lại: cùng hưởng cái ngọt, cùng chịu cái đắng. Người xưa lấy hai vị đối nhau nhất trên đầu lưỡi để nói về hai mặt của cuộc đời. Hình ảnh mộc mạc mà không câu chữ nào thay thế được.
Nghĩa bóng: thước đo của tình nghĩa
Điều mà thành ngữ này thật sự đòi hỏi là sự có mặt trọn vẹn ở cả hai đầu. Nhiều người sẵn lòng cùng nhau lúc vui, nhưng đến lúc khó thì rút lui. Cũng có người cùng nhau chịu cực rất bền, nhưng đến lúc có chút thành quả thì lại quên người đã cùng mình lội qua bùn.
Chính vì vậy, đồng cam cộng khổ là một lời khen rất nặng. Nó không dành cho quan hệ mới quen mà dành cho những mối quan hệ đã được thời gian thử. Người xưa đặt vế "đồng cam" lên trước, có lẽ không phải ngẫu nhiên: chia cái ngọt nhiều khi còn khó hơn chia cái đắng.
Nghe thì lạ, nhưng ngẫm lại rất đúng. Lúc khó khăn, người ta dễ xích lại vì ai cũng cần nhau. Đến khi có tiền, có danh, có phần thưởng thì mới lộ ra ai công bằng, ai tham. Bao nhiêu mối làm ăn tan vỡ không phải vì thua lỗ mà vì chia lãi. Bao nhiêu anh em ruột thịt xa nhau không phải vì nghèo mà vì chia gia sản.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là lối nói Hán-Việt đã vào tiếng Việt từ lâu, không rõ xuất xứ cụ thể, và cũng không nên gán nó cho một câu chuyện hay một nhân vật lịch sử nào. Cấu trúc đối xứng "đồng… cộng…" cho thấy nó thuộc lớp thành ngữ bốn chữ rất điển hình, dễ nhớ, dễ đọc.
Tiếng Việt có cách nói thuần Việt gần như tương đương và cũng rất đẹp: "chia ngọt sẻ bùi". Ngoài ra còn có "sướng khổ có nhau", "có phúc cùng hưởng, có hoạ cùng chia". Trong ca dao, tinh thần ấy hiện lên đằm thắm nhất ở những câu về nghĩa vợ chồng, chẳng hạn lời dặn nhau giữ gừng cay muối mặn, đừng quên nhau khi hoàn cảnh đổi thay.
Bài học rút ra
Thứ nhất, tình nghĩa được thử ở khúc khó. Ai cũng dễ dàng thân thiện khi mọi việc suôn sẻ. Người ở lại lúc mình thất bại, ốm đau, mất việc — đó mới là người đáng giữ. Nhìn ngược lại, đây cũng là lời tự hỏi: khi bạn mình gặp nạn, ta có mặt hay ta bận?
Thứ hai, chia phần ngọt cho sòng phẳng. Đây là phần mà người ta hay xem nhẹ. Cùng làm thì phải cùng hưởng, và hưởng cho rõ ràng: công của ai nói tên người ấy, lãi chia đúng như đã bàn, phần thưởng không chỉ dồn cho người đứng trước. Sòng phẳng lúc được mùa chính là cách giữ người cho những mùa sau.
Thứ ba, đừng chờ chuyện lớn mới thể hiện. Đồng cam cộng khổ nghe có vẻ dành cho những biến cố to tát, nhưng thực ra nó được xây bằng những việc rất nhỏ mỗi ngày: đỡ nhau một phần việc lúc quá tải, hỏi một câu khi thấy người bên cạnh mệt mỏi, nhường phần dễ cho người yếu hơn. Cái nền ấy đủ dày thì đến lúc có chuyện lớn người ta mới đứng cùng nhau được.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong đời sống vợ chồng, đây gần như là câu gối đầu. Những cặp đi qua được thời gian chật vật thường là những cặp không ai đứng ngoài: người này mất việc thì người kia gánh thêm, người này ốm thì người kia lo con cái. Nhưng đúng theo tinh thần của câu, khi kinh tế khá lên cũng đừng quên vế còn lại — cùng nghỉ ngơi, cùng hưởng, cùng ghi nhận công của nhau, chứ không phải một người tiếp tục làm việc còn một người hưởng thành quả.
Trong công việc, một nhóm làm dự án dài ngày rất cần tinh thần này. Lúc gấp rút, ai rảnh tay thì đỡ việc cho người quá tải. Đến lúc trình bày kết quả, người dẫn đầu nên nhắc tên những người đã làm phần thầm lặng. Chỉ một câu nhắc tên thôi cũng đủ giữ được lòng người cho lần sau.
Trong làm ăn chung, bài học thiết thực nhất là bàn cho kỹ chuyện chia phần ngay từ đầu, lúc còn chưa có gì để chia. Khi ấy ai cũng còn tỉnh táo và rộng lượng. Để đến lúc tiền đã về mới bàn thì rất dễ sinh chuyện.
Trong gia đình nhiều thế hệ, tinh thần đồng cam cộng khổ thể hiện ở việc chia nhau chăm cha mẹ già. Không nên dồn hết cho người con sống gần, cũng không nên coi việc gửi tiền là đã xong phần mình. Người ở xa gọi điện đều đặn, về thăm khi thu xếp được; người ở gần được anh em ghi nhận công sức — như vậy mới là cùng gánh.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Thuận vợ thuận chồng, tát biển Đông cũng cạn — cùng lòng thì việc khó mấy cũng làm được.
- Chung lưng đấu cật — hình ảnh rất đời của việc cùng nhau gánh vác.
- Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ — người trong một nhà, một nhóm biết xót nhau.
- Lá lành đùm lá rách — ai đang khá hơn thì che chở cho người đang khó.
- Râu tôm nấu với ruột bầu — bữa ăn đạm bạc mà vui, vì có nhau.
- Qua cầu rút ván — mặt trái đáng chê: qua được lúc khó rồi thì bỏ người đã cùng mình đi qua.
Lời kết
Đồng cam cộng khổ là bốn chữ mượn vị ngọt và vị đắng để nói về một điều rất khó: ở cùng nhau cho trọn cả hai đầu của cuộc đời. Phần chịu đắng đòi hỏi sức bền, còn phần chia ngọt đòi hỏi sự tử tế và lòng công bằng. Người giữ được cả hai thì dù là vợ chồng, bạn bè hay bạn làm ăn, mối quan hệ ấy cũng đủ chắc để đi được đường dài.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
