Người Việt có một câu rất lạ tai mà cũng rất đúng: Đói thì đầu gối phải bò. Nghe qua tưởng chỉ là lời than về cảnh túng thiếu, nhưng ngẫm kỹ lại thấy đó là một nhận xét sắc sảo về sức bật của con người khi bị hoàn cảnh dồn ép.
Nghĩa đen: cái đầu gối cũng phải cử động
Câu tục ngữ dựng lên một hình ảnh gần như phi lý. Đầu gối là khớp nối, tự nó không di chuyển được, nó chỉ theo chân mà đi. Vậy mà khi đói tới mức nào đó thì ngay cả cái đầu gối cũng “phải bò”.
Đây là lối nói cường điệu quen thuộc trong tục ngữ Việt: đẩy sự việc tới mức vô lý để làm bật ý. Ý ở đây là khi cái đói thúc vào, con người không thể nằm yên. Thứ tưởng như bất động nhất cũng phải chuyển động.
Câu này thường được truyền cùng vế sau: Cái chân hay chạy, cái giò hay đi. Vế ấy nói tới sự siêng năng của chân cẳng, hô ứng với hình ảnh đầu gối ở vế trước và làm rõ hơn ý nghĩa lao động, xoay xở.
Nghĩa bóng: hoàn cảnh ngặt nghèo đánh thức sức lực
Thông điệp chính là: nhu cầu sinh tồn có sức thúc đẩy ghê gớm. Người ta có thể trì hoãn rất lâu, viện đủ lý do để không bắt tay vào việc, nhưng khi cái đói gõ cửa thì mọi lý do biến mất. Người xưa nhìn ra điều đó từ thực tế đời sống, không phải từ sách vở.
Nhưng câu tục ngữ còn một tầng nghĩa nữa, hơi chua chát. Nó cho thấy phần lớn con người chỉ vận động khi bị ép, chứ không tự vận động khi còn dễ chịu. Nói cách khác, Đói thì đầu gối phải bò vừa khen sức bật của con người vừa nhắc khéo về sự ì ạch của chính con người khi chưa đói.
Cũng cần phân biệt câu này với Bần cùng sinh đạo tặc. Cả hai đều nói về cảnh túng quẫn, nhưng hướng đi khác hẳn: một bên là làm liều, một bên là tự thân xoay xở bằng sức lao động. Câu tục ngữ đang bàn thuộc vế thứ hai, và đó là chỗ đáng quý của nó.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian truyền miệng, không rõ ai đặt ra đầu tiên, không gắn với sự kiện hay nhân vật lịch sử nào. Cách nói dí dỏm và hình ảnh lấy từ chính thân thể con người cho thấy đây là lời ăn tiếng nói đời thường được đúc lại, chứ không phải câu chữ từ sách vở.
Về dị bản, ngoài bản hai vế nói trên, câu này còn hay được dùng rút gọn chỉ còn sáu chữ đầu, và trong nhiều trường hợp người nói dùng nó với giọng nửa đùa nửa thật để tự trào về hoàn cảnh của mình.
Cùng ý “bị ép thì bật” còn có Cái khó ló cái khôn. Hai câu bổ sung cho nhau: một câu nói về sự vận động của thân thể, một câu nói về sự vận động của đầu óc. Người xưa cũng có Có làm thì mới có ăn để nói thẳng vào quan hệ giữa lao động và miếng cơm.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là niềm tin vào sức bật của chính mình. Ai cũng có lúc nghĩ mình không thể làm nổi một việc gì đó. Nhưng khi hoàn cảnh buộc phải làm, người ta thường phát hiện ra mình mạnh hơn mình tưởng. Câu tục ngữ là lời trấn an cho người đang ở đáy: chưa hết cách đâu, chỉ là chưa dùng tới.
Bài học thứ hai lại là một lời cảnh báo. Nếu chỉ chuyển động khi bị đói thúc, thì cả đời ta luôn ở thế bị động, luôn chạy sau hoàn cảnh. Người khôn ngoan sẽ tự tạo động lực khi còn chưa quẫn: học thêm nghề khi vẫn còn việc, tiết kiệm khi vẫn còn thu nhập, tìm hướng đi mới khi công việc hiện tại còn ổn.
Bài học thứ ba là về sự tôn trọng lao động chân tay. Câu tục ngữ ca ngợi cái đầu gối, cái chân, cái giò — những bộ phận gắn với việc đi lại, làm lụng. Đằng sau đó là quan niệm rất đẹp của người bình dân: dù nghèo tới đâu, còn sức lao động thì còn lối ra, và lối ra ấy đàng hoàng.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, câu tục ngữ giải thích vì sao nhiều người chỉ thật sự bứt phá sau khi mất việc hoặc gặp biến cố. Nhưng bài học rút ra không phải là chờ biến cố, mà là tự đặt ra cho mình những hạn chót, những mục tiêu có sức ép vừa đủ, để không cần tới cái đói mới chịu bò.
Với người đang gặp khó khăn thật sự, đây là lời nhắc rất thực tế: đừng chê việc nhỏ. Một công việc thời vụ, một nghề tay trái, một mối hàng nhỏ đều là bước đi. Nhiều người dựng lại được cơ nghiệp bắt đầu từ những việc mà lúc còn dư dả họ chẳng thèm nhìn.
Trong nuôi dạy con, không nên bao bọc trẻ tới mức chúng chẳng bao giờ phải cố. Để trẻ tự làm việc nhà, tự xoay xở với bài khó, tự chịu hậu quả nhỏ khi lười — đó là cách cho trẻ tập dùng sức bật của mình từ sớm, thay vì để đời dạy chúng bằng những bài học đắt hơn nhiều.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Cái khó ló cái khôn — cùng ý sức ép làm bật ra giải pháp, nhưng thiên về trí óc.
- Có làm thì mới có ăn — nói thẳng quan hệ giữa lao động và miếng cơm.
- Bần cùng sinh đạo tặc — mặt tối của cùng một hoàn cảnh, khi người ta chọn con đường sai.
- Đói cho sạch, rách cho thơm — giữ khí tiết ngay trong cảnh túng thiếu.
- Có tiền mua tiên cũng được — nhìn từ phía đối lập: cảnh không tiền chặn người ta lại thế nào.
- Số giàu tay trắng cũng giàu, số nghèo chín đụn mười trâu cũng nghèo — bàn về vai trò của số phận trong chuyện giàu nghèo.
Lời kết
Câu Đói thì đầu gối phải bò vừa hài hước vừa thấm thía. Nó nói rằng con người có sức chịu đựng và sức xoay xở lớn hơn mình tưởng, nhưng cũng nhắc rằng đừng đợi tới lúc đói mới chịu cử động. Ai tự bò khi chưa đói thì hiếm khi phải bò lúc đã đói — đó có lẽ là cách dùng câu tục ngữ này hay nhất.
