Người xưa nói về tình yêu buổi đầu bằng những thứ rất cụ thể trong nhà mình: bếp lửa, mặt trăng, ngọn đèn dầu. Câu Đôi ta như lửa mới nhen gom cả ba thứ ấy vào hai dòng lục bát, và chỉ cần đọc lên là thấy ngay cái nôn nao của một mối tình vừa chớm.
Đôi ta như lửa mới nhen
Như trăng mới mọc, như đèn mới khêu.
Nghĩa đen: ba thứ vừa mới sáng
Ba hình ảnh trong câu đều gắn với sinh hoạt hằng ngày của người Việt xưa, và đều đang ở đúng cái khoảnh khắc bắt đầu.
Lửa mới nhen là ngọn lửa vừa bén vào mồi rơm, còn liu riu, khói nhiều hơn lửa. Ai từng nhóm bếp rơm đều biết lúc ấy chỉ cần một cơn gió tạt hay một nắm rơm ẩm là lửa tắt ngóm. Nhưng nếu qua được lúc đó thì lửa bén sang củi, cháy đượm cả buổi.
Trăng mới mọc là vầng trăng vừa nhô lên khỏi rặng tre, còn thấp, còn mờ, ánh sáng chưa đủ soi đường. Càng lên cao trăng càng sáng, càng trong.
Đèn mới khêu là ngọn đèn dầu vừa được khều cái bấc lên cho ngọn lửa to ra. Khêu đèn là việc quen tay: bấc cháy lụi thì đèn tối, phải lấy que khều bấc lên. Lúc mới khêu, ngọn lửa còn chao đảo, phải chờ một lát mới đứng và sáng đều.
Nghĩa bóng: tình mới chớm, đẹp mà mong manh
Ba hình ảnh cùng nói một điều: mối tình của đôi ta đang ở buổi ban đầu. Cả ba đều mới, đều còn yếu, và đều đang trên đà sáng lên.
Đó là một lời tỏ tình rất khéo. Người nói không dám khẳng định là hai người đã yêu nhau sâu đậm — nói thế thì quá vội và cũng không thật. Nhưng người ấy cũng không nói suông. Chọn ba thứ đang lên chứ không phải đang tàn, ấy là gửi gắm một niềm tin: cứ giữ đi, rồi sẽ sáng.
Đồng thời câu ca dao còn ngầm nhắc một điều nữa. Lửa mới nhen thì dễ tắt, trăng mới mọc thì dễ bị mây che, đèn mới khêu thì dễ bị gió thổi. Tình cảm buổi đầu quý ở chỗ nồng nàn, nhưng cũng dễ hỏng nhất ở chính giai đoạn ấy. Người hát vừa khoe cái đẹp, vừa xin người kia cùng mình che chắn.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ nguồn gốc, không thể gán cho tác giả nào. Câu thường xuất hiện trong hát giao duyên, đối đáp nam nữ, và hay được hát nối vào các cặp lục bát khác trong cùng một canh hát nên đôi khi ta gặp nó nằm giữa một bài dài hơn.
Thứ tự ba hình ảnh có thể đổi tuỳ người hát, chẳng hạn có bản đưa trăng lên trước rồi mới đến đèn. Cũng có nơi chép “như đèn mới khêu” thành “như đèn mới khêu tim” cho rõ nghĩa, vì tim đèn chính là cái bấc.
Đáng chú ý là trong ca dao còn cả một họ những câu mở đầu bằng “Đôi ta như…”: đôi ta như thể con tằm, đôi ta như thể con ong, đôi ta như lửa mới nhen… Đây là một khuôn quen của lối hát ví, người hát chỉ cần giữ khuôn rồi thay hình ảnh phía sau cho hợp cảnh, hợp người. Vì thế danh sách các dị bản gần như không có điểm dừng.
Bài học rút ra
Buổi đầu quý nhưng chưa phải là bảo đảm
Ngọn lửa mới nhen chưa phải bếp lửa. Cái nồng nhiệt của những ngày đầu rất dễ khiến người ta tưởng mọi chuyện đã xong. Người xưa tỉnh táo hơn: họ gọi tên đúng giai đoạn của nó, mới nhen, mới mọc, mới khêu, và ngầm hiểu rằng còn cả một đoạn dài phía trước.
Cái gì cũng cần được giữ trong lúc còn yếu
Không ai bỏ mặc bếp lửa lúc vừa bén. Người ta ngồi đấy, thổi, che gió, thêm rơm từng nắm. Tình cảm cũng vậy, giai đoạn cần chăm chút nhất lại chính là lúc trông có vẻ đang rất đẹp. Đợi đến khi nguội rồi mới nhóm lại thì khó gấp bội.
Nhìn vào chiều đang đi, đừng chỉ nhìn độ sáng
Trăng mới mọc thì mờ hơn trăng giữa trời, nhưng nó đang lên. Trong đời sống cũng thế: một người mới vào nghề, một việc mới bắt đầu, một mối quan hệ mới nhóm — đừng đánh giá bằng cái nó đang có, hãy nhìn nó đang đi theo hướng nào.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với chuyện tình cảm, câu ca dao nhắc người trẻ đừng vội kết luận cả hai chiều. Đừng vì mấy tuần đầu nồng nàn mà tin rằng đã tìm được người của cả đời; cũng đừng vì một trận cãi vã lúc mới quen mà tắt luôn ngọn lửa vừa nhen. Cái gì mới cũng chưa ổn định, cần thời gian cho nó đứng lại.
Trong công việc, hình ảnh đèn mới khêu rất hợp với những ngày đầu của một dự án hay một người mới vào nhóm. Đó là lúc mọi thứ chưa vào guồng, sai sót nhiều, kết quả chưa thấy. Người quản lý nóng ruột dập tắt ngay từ lúc đó thì chẳng bao giờ có được ngọn lửa nào cháy đượm.
Với cha mẹ, hình ảnh trăng mới mọc là lời khuyên nên nhìn con bằng chiều đang lên. Đứa trẻ vừa nhen một hứng thú nào đó — vẽ, đàn, trồng cây — thường làm chưa ra gì. Một câu chê đúng lúc ấy có sức thổi tắt bằng cả cơn gió.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Đôi ta như thể con tằm / Cùng ăn một lá cùng nằm một nong” — cùng khuôn “đôi ta như”, nhưng nói về sự gắn bó chung cảnh ngộ thay vì buổi mới chớm.
- “Lửa gần rơm lâu ngày cũng bén” — vẫn là lửa, song nhìn từ phía cảnh giác: gần nhau lâu thì tình dễ nảy sinh.
- “Yêu nhau mấy núi cũng trèo” — nói cái giai đoạn sau, khi lửa đã đượm và người ta sẵn sàng chịu khó vì nhau.
- “Có duyên thì gặp, có phận thì nên” — gặp được nhau mới là bước đầu, thành hay không còn ở đoạn sau.
- “Trăng bao nhiêu tuổi trăng già / Núi bao nhiêu tuổi gọi là núi non” — cũng mượn trăng để hỏi chuyện lứa đôi, một lối ướm hỏi quen thuộc của ca dao.
Lời kết
Chỉ hai dòng mà người xưa tả đúng cái trạng thái khó gọi tên nhất của tình cảm: đã sáng nhưng chưa vững, đã có nhưng chưa chắc. Đôi ta như lửa mới nhen vì thế không phải lời thề, mà là một lời rủ nhau cùng giữ — và có lẽ chính vì khiêm tốn như vậy nên câu ấy mới sống lâu đến thế.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
