Ca dao Việt có nhiều cách ví đôi lứa, nhưng ít hình ảnh nào vừa sang trọng vừa chua xót như bài này:
Đôi ta làm bạn thong dong
Như đôi đũa ngọc nằm trong mâm vàng
Bởi chưng thầy mẹ nói ngang
Cho nên đũa ngọc mâm vàng xa nhau
Hai câu đầu dựng lên một cảnh đẹp đến mức không ai nghĩ nó có thể hỏng. Hai câu sau cho biết nó đã hỏng, và hỏng vì đâu.
Nghĩa đen: một bộ đồ ăn quý và những từ cổ
Làm bạn trong lời ăn tiếng nói xưa không chỉ là kết bạn bè, mà thường có nghĩa là nên duyên vợ chồng, ăn ở với nhau. Thong dong là ung dung, thư thái, không vướng bận — nghĩa là đôi ấy đến với nhau một cách tự nhiên, dễ chịu, chẳng có gì phải giấu giếm hay chật vật.
Đôi đũa ngọc nằm trong mâm vàng là hình ảnh của sự xứng đôi tuyệt đối. Đũa vốn phải có đôi mới dùng được, một chiếc thì vô dụng. Mâm là chỗ của đũa. Ngọc và vàng lại là hai thứ quý ngang nhau, đặt cạnh nhau không thứ nào lấn thứ nào. Người xưa chọn hình ảnh này là để nói: chúng tôi hợp nhau, quý nhau, và đang ở đúng chỗ của mình.
Hai câu sau dùng những từ nay đã ít nghe. Bởi chưng nghĩa là bởi vì. Thầy mẹ là cách gọi cha mẹ quen thuộc ở nhiều vùng Bắc Bộ. Nói ngang là nói trái đi, chặn ngang lại, không cho việc được thuận. Chỉ ba chữ ấy thôi mà cả bộ đũa ngọc mâm vàng phải rời nhau.
Nghĩa bóng: vật quý cũng không tự giữ được nhau
Cái sắc sảo của bài ca dao nằm ở chỗ nó chọn đúng hình ảnh hai vật vô tri. Đũa và mâm không tự rời nhau được. Muốn tách chúng ra thì phải có một bàn tay nhấc lên, đem đi chỗ khác.
Người hát vì thế không cần nói lời nào oán trách. Chỉ cần đặt cạnh nhau hai sự thật — chúng tôi vốn cùng một bộ, và chúng tôi đã bị tách — là người nghe tự hiểu.
Bài ca dao cũng lặng lẽ chỉ ra một nghịch lý. Người ta thường nghĩ chỉ những đôi lệch nhau, không môn đăng hộ đối, mới bị ngăn cản. Nhưng ở đây, đôi ấy xứng nhau như ngọc với vàng mà vẫn không thành. Nghĩa là cái quyết định không phải lúc nào cũng là chuyện đôi bên có hợp nhau hay không, mà còn là ý của những người có quyền quyết định.
Nguồn gốc và các dị bản
Bài ca dao được truyền miệng, không rõ ra đời từ bao giờ, không có tác giả và cũng không nên gán cho ai. Cách gọi “thầy mẹ” và từ “bởi chưng” là dấu vết của lời ăn tiếng nói xưa, gợi ý về vùng đồng bằng Bắc Bộ, nhưng đó chỉ là suy đoán từ chữ nghĩa chứ không phải một kết luận chắc chắn.
Cần phân biệt bài này với những câu ca dao khác cũng mở đầu bằng “đôi ta như…”. Lối mở ấy rất phổ biến, mỗi bài lại chọn một vật để ví — con tằm, ngọn lửa, đôi đũa — và mỗi vật đưa câu hát đi theo một hướng khác nhau. Ở bài này, vật được chọn là thứ quý giá và luôn đi thành bộ, nên khi bị tách ra thì sự vô lý càng nổi rõ.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: hợp nhau thôi chưa đủ. Một đôi có thể rất xứng, rất quý nhau, mà vẫn cần sự thuận lòng của những người xung quanh, nhất là người trong nhà. Người trẻ hay quên vế thứ hai này, rồi ngỡ ngàng khi vấp phải nó.
Bài học thứ hai dành cho bậc cha mẹ. Bài ca dao không hề mạt sát ai; nó chỉ ghi lại hậu quả bằng giọng bình thản: bởi chưng… cho nên…. Nhưng chính giọng bình thản ấy mới nặng. Người lớn có quyền rất lớn với hạnh phúc của con cái, và quyền lớn thì phải đi kèm sự cân nhắc. Ngăn cản vì lo cho con là điều dễ hiểu; ngăn cản vì sĩ diện hay vì một câu nói bâng quơ của người ngoài lại là chuyện khác hẳn.
Bài học thứ ba: người trong cuộc vẫn giữ được sự tử tế. Câu hát không gọi cha mẹ là kẻ ác, không kể tội ai. Nó chỉ buồn. Giữ được lòng kính trọng với người đã làm mình đau là điều rất khó, và người xưa làm được điều đó ngay trong một câu hát than thân.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Chuyện “thầy mẹ nói ngang” ngày nay ít khi còn ở dạng cấm đoán thẳng thừng, nhưng vẫn còn dưới nhiều hình thức nhẹ nhàng hơn: chê bai khéo, so đo quê quán, ngại chuyện tuổi tác, tính toán chuyện nhà cửa. Kết quả đôi khi vẫn vậy — hai người mệt mỏi rồi buông tay nhau.
Với người trẻ, bài ca dao gợi ý rằng nên coi gia đình là một phần của câu chuyện chứ không phải chướng ngại phải né. Đưa người mình thương về nhà sớm, để cha mẹ có thời gian làm quen, thường hiệu quả hơn là giấu đến phút chót rồi đặt người lớn vào thế đã rồi.
Với cha mẹ, câu hỏi đáng đặt ra trước khi phản đối là: mình đang lo cho con thật, hay đang lo cho cái nhìn của họ hàng làng xóm? Trả lời thành thật câu ấy có thể tránh được không ít cảnh đũa ngọc mâm vàng phải xa nhau.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Ép dầu ép mỡ, ai nỡ ép duyên” — nói thẳng điều bài ca dao chỉ ngụ ý.
- “Yêu nhau chẳng lấy được nhau / Con lợn bỏ đói buồng cau bỏ già” — cùng cảnh duyên không thành, nhìn từ phía những vật bị bỏ mặc.
- “Chẳng tham ruộng cả ao liền” — lời của người chọn nhau vì con người chứ không vì gia sản.
- “Đôi ta như thể con tằm / Cùng ăn một lá cùng nằm một nong” — cũng ví lứa đôi bằng một cặp không thể tách, nhưng ở thế còn được bên nhau.
- “Trăm năm đành lỗi hẹn hò” — tiếng thở dài của người đã chấp nhận rằng việc không thành.
Lời kết
“Đôi ta làm bạn thong dong” đẹp ở hai câu đầu và đau ở hai câu sau, mà cái đau ấy lại được nói rất khẽ. Người xưa không gào lên, chỉ đặt bộ đũa ngọc mâm vàng ra trước mắt người nghe rồi bảo: chúng đã xa nhau rồi. Bài ca dao vì thế không cũ, bởi ở thời nào cũng có những đôi rất hợp nhau mà cuối cùng vẫn không đi được với nhau, chỉ vì một tiếng nói ngang.
