Có những câu ca dao vừa đọc lên đã thấy buồn cười, cười xong lại thấy giật mình. Đời người có một gang tay, ai hay ngủ ngày còn có nửa gang đúng là câu như thế. Người xưa không giảng đạo lí về thời gian, họ chỉ xoè bàn tay ra đo, và cái phép đo ngộ nghĩnh ấy nói được nhiều hơn mọi lời khuyên dài dòng.
Đời người có một gang tay
Ai hay ngủ ngày còn có nửa gang
Nghĩa đen: lấy bàn tay đo một kiếp người
Gang tay là đơn vị đo quen thuộc của người bình dân: xoè bàn tay, khoảng cách từ đầu ngón cái đến đầu ngón út là một gang. Đó là thứ thước đo lúc nào cũng sẵn, dùng để ướm chiều dài tấm vải, bề rộng cái rổ, khúc tre định chặt. Ngắn ngủi, gọn lỏn, ai cũng hình dung ra ngay.
Câu ca dao đem cái thước ấy áp vào một thứ không ai đo được là đời người. Cả một kiếp sống, với bao nhiêu buồn vui, chỉ vỏn vẹn một gang tay. Sự chênh lệch giữa vật được đo và cái thước đo tạo ra ngay tiếng cười, đồng thời khiến người nghe hơi chột dạ: hoá ra đời người ngắn đến vậy sao.
Dòng thứ hai đẩy phép đo đi thêm một bước. Người hay ngủ ngày — ngủ vào lúc lẽ ra phải làm việc — thì cái gang tay ấy bị cắt còn một nửa. Phép tính rất thật thà: ngày có mấy phần, đem một phần lớn để ngủ thì phần còn lại để sống tất nhiên phải ngắn đi. Không mắng một tiếng nào, câu ca dao chỉ trừ đi cho ta thấy.
Nghĩa bóng: thời gian bị tiêu phí là thời gian mất hẳn
Chữ “ngủ ngày” ở đây không nhắm vào người ốm đau cần nghỉ ngơi, cũng không nhắm vào người vừa qua một đêm làm việc vất vả. Nó nói tới thói quen buông trôi: sáng ra chưa muốn dậy, việc trước mắt thì để đấy, ngày nào cũng hẹn ngày mai.
Người xưa hiểu rất rõ rằng thời gian là thứ tài sản duy nhất không thể dành dụm. Tiền tiêu hết còn kiếm lại được, sức khoẻ sa sút còn bồi bổ được, riêng một buổi đã trôi qua thì không có cách nào lấy lại. Vì vậy cắt nửa gang tay không phải lối nói cường điệu, mà là một cách ghi sổ rất sòng phẳng.
Đằng sau tiếng cười còn có chút ngậm ngùi. Câu ca dao thừa nhận đời người vốn đã ngắn, ai cũng chỉ có một gang. Chính vì ngắn nên mới tiếc, và chính vì tiếc mới bật ra lời trách yêu dành cho người đang phí phạm nó.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, không rõ tác giả và không rõ ra đời từ bao giờ. Không có tài liệu nào cho phép gán nó cho một người hay một mốc thời gian cụ thể, nên chỉ có thể nói rằng nó sinh ra từ nếp sống nhà nông, nơi mọi việc đều phải chạy theo con nước, mùa vụ và ánh mặt trời.
Về lời, hai dòng này được chép khá thống nhất; chỗ khác nhau giữa các bản chủ yếu là chữ “ai hay” hoặc “ai mà” ở đầu dòng sau. Trong kho tàng còn nhiều câu cùng chê thói lười, chẳng hạn “Giàu đâu những kẻ ngủ trưa, sang đâu những kẻ say sưa tối ngày”, hay các câu chê người ăn không ngồi rồi. Đặt cạnh nhau, có thể thấy người xưa rất kiên trì với chủ đề này, nhưng cách nói thì mỗi câu một vẻ.
Bài học rút ra
Điều đầu tiên câu ca dao dạy là ý thức về sự hữu hạn. Biết đời chỉ một gang tay thì tự khắc bớt đi những buổi trôi qua mà chẳng để lại gì. Không cần sống vội, chỉ cần sống có chủ đích: mỗi ngày làm xong một việc tử tế cũng đủ để cái gang tay ấy dày dặn hơn.
Điều thứ hai là lười biếng không phải chuyện riêng của một người. Trong nhà, người này buông tay thì người khác phải gánh thêm. Trong nhóm làm việc, một mắt xích đủng đỉnh khiến cả dây chuyền chờ. Vì vậy siêng năng không chỉ là đức tính cá nhân mà còn là một cách tôn trọng người khác.
Điều thứ ba tế nhị hơn: câu ca dao nhắc ta phân biệt nghỉ ngơi với buông trôi. Nghỉ đúng lúc để lấy sức là điều cần thiết, người xưa vẫn nói ăn được ngủ được là tiên. Nhưng nghỉ vì ngại việc, nghỉ để trốn tránh, thì đó là chuyện khác hẳn.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, hãy thử đo lại một ngày của mình như người xưa đo bằng gang tay. Bao nhiêu phần dành cho việc thật sự tạo ra kết quả, bao nhiêu phần trôi đi trong những lần lướt điện thoại không mục đích? Chỉ cần nhìn thẳng vào con số ấy, người ta thường tự điều chỉnh mà chẳng cần ai giục.
Trong việc nuôi dạy con, câu ca dao là một cách nói nhẹ nhàng mà thấm. Thay vì quát con dậy sớm, cha mẹ có thể cùng con nhìn lại xem một buổi sáng ngủ nướng đã lấy mất của con những gì. Trẻ con thường tiếp thu tốt hơn khi được thấy phép tính, thay vì chỉ nghe lời trách.
Với người lớn tuổi, câu này lại mang một sắc thái khác, dịu hơn. Đời đã đi được phần lớn gang tay, phần còn lại nên dành cho những gì thật sự đáng: gặp gỡ người thân, làm nốt việc mình vẫn ấp ủ, giữ nếp nhà cho con cháu. Sống chậm mà đầy vẫn hơn sống dài mà rỗng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Giàu đâu những kẻ ngủ trưa, sang đâu những kẻ say sưa tối ngày — nói thẳng rằng lười và ham vui thì không thể khá lên.
- Ăn không ngồi rồi — chê cảnh sống dựa dẫm, không làm gì mà vẫn hưởng.
- Việc hôm nay chớ để ngày mai — lời dặn gọn nhất về thói chần chừ.
- Thì giờ là vàng bạc — nhắc giá trị của thời gian bằng một hình ảnh rất cụ thể.
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — có làm mới có ăn, buông tay thì đói.
- Năng nhặt chặt bị — chăm chỉ từng chút, lâu ngày thành nhiều.
Lời kết
“Đời người có một gang tay” là kiểu ca dao rất Việt: nói chuyện lớn bằng hình ảnh nhỏ, phê phán mà không nặng lời, cười mà vẫn thương. Xoè bàn tay ra ngắm một lát, ta hiểu vì sao người xưa tiếc từng buổi. Cái gang tay ấy ai cũng có, dài ngắn thế nào thì phần lớn là do chính mình quyết mỗi ngày.
