Trong bếp của người Việt, lọ nước mắm và vại dưa hành là những thứ tầm thường nhất, rẻ nhất, ai cũng có. Vậy mà có người vẫn đo lọ nước mắm xem vơi mấy phân, đếm củ dưa hành xem còn mấy củ. Người xưa gói cảnh ấy vào một câu thành ngữ để cười một nét tính cách quen thuộc: đo lọ nước mắm, đếm củ dưa hành.
Nghĩa đen của thành ngữ
Câu gồm hai vế đối nhau chan chát, mỗi vế một hành động kiểm đếm và một món đồ bếp.
Đo lọ nước mắm là canh mực nước mắm trong lọ, xem hôm nay ai đã dùng bao nhiêu. Nước mắm là thứ chấm hằng ngày, mỗi bữa rót ra một chén con, hao đi vài phân là chuyện đương nhiên.
Đếm củ dưa hành còn tỉ mỉ hơn. Dưa hành muối cả vại, ăn dần trong những ngày giáp Tết; củ hành nhỏ bằng đầu ngón tay, có đếm cũng chẳng biết để làm gì.
Sức nặng của câu nằm ở sự chênh lệch buồn cười giữa công sức bỏ ra và giá trị được canh giữ. Người ta bỏ ra cả một sự chú tâm để quản một thứ gần như không đáng giá. Chính cái vô lý ấy làm nên tiếng cười của câu thành ngữ, mà không cần một chữ chê nào.
Nghĩa bóng — người xưa muốn nói gì
Đo lọ nước mắm, đếm củ dưa hành chê thói xét nét chi li, tính toán từng chút một trong những chuyện vặt vãnh. Đó là kiểu người để tâm quá kỹ vào các khoản nhỏ: ai lấy nhiều hơn một chút, ai dùng thừa một tí, món này hao hơn mọi khi.
Đằng sau thói xét nét ấy thường có hai thứ. Một là tính tiếc của, sợ hao hụt. Hai — và cái này nặng hơn — là sự thiếu tin tưởng người xung quanh. Khi đã đo đếm từng thứ nhỏ trong nhà, tức là ngầm cho rằng người khác không đáng tin ngay cả với một chén nước mắm.
Cũng cần nói cho rõ: câu này không nhắm vào việc tiết kiệm. Người Việt vốn khen tiết kiệm hết lời và có nhiều câu ca ngợi lối sống ăn dè hà tiện. Cái bị chê ở đây là sự lệch chỗ: dồn hết sự chặt chẽ vào những khoản không đáng, trong khi các khoản lớn thì lại buông. Và thói này không thuộc riêng ai, không riêng nam hay nữ, không riêng người giàu hay người nghèo — ai cũng có thể rơi vào.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Đây là thành ngữ dân gian, không rõ có từ bao giờ, cũng không gắn với câu chuyện nào được ghi lại. Hình ảnh trong câu cho thấy nó ra đời từ căn bếp của người Việt, nơi nước mắm và dưa hành là hai thứ thân thuộc nhất.
Có mấy câu gần nghĩa nhưng nghiêng về hướng khác. Vắt cổ chày ra nước nói về sự keo kiệt đến mức vô lý, nặng về chuyện tiền bạc và cách đối đãi với người ngoài. Bới lông tìm vết nói về thói soi mói lỗi của người khác. Còn câu đang bàn thì nhấn vào sự chi li trong quản lý những thứ nhỏ nhặt hằng ngày, thiên về tính khó chịu hơn là về lòng tham.
Bài học rút ra
Thứ nhất, hãy đặt sự chặt chẽ đúng chỗ. Trong bất cứ việc gì cũng có vài khoản quyết định phần lớn kết quả, và rất nhiều khoản lặt vặt. Người khôn ngoan dồn công sức vào nhóm thứ nhất. Ngồi đếm củ dưa hành mà quên mất một khoản chi lớn thì rốt cuộc vẫn hụt, chỉ khác là đã mệt thêm.
Thứ hai, sự chi li làm mòn không khí gia đình. Người trong nhà rất nhạy với cảm giác bị canh chừng. Khi mọi thứ đều được kiểm đếm, người ta bắt đầu ngại lấy, ngại dùng, ngại mời khách. Cái tiết kiệm được thì rất nhỏ, còn cái mất đi là sự thoải mái, mà thứ ấy không mua lại được.
Thứ ba, ai cũng có lúc đo lọ đếm củ. Nhất là những khi túng thiếu, khi vừa gặp một cú hụt tiền, hoặc khi đang mệt mỏi. Lúc ấy đầu óc bám vào những con số nhỏ vì đó là thứ duy nhất mình còn kiểm soát được. Hiểu như vậy thì bớt trách người khác đi, và với chính mình thì biết rằng đó là dấu hiệu cần nghỉ ngơi hoặc cần sắp xếp lại chuyện lớn hơn.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong chi tiêu gia đình, cách làm nhẹ nhàng là chia ngân sách thành vài khoản lớn rồi tự cho phép mình tiêu thoải mái trong từng khoản, thay vì soi từng món nhỏ. Người ta tiết kiệm được nhiều nhất ở các quyết định lớn — chỗ ở, phương tiện, những khoản mua lâu dài — chứ hiếm khi ở gói gia vị.
Ở nơi làm việc, người quản lý sa vào chuyện vặt là điều đồng nghiệp rất sợ. Kiểm tra từng dòng chi lẻ nhưng bỏ qua việc dự án chậm mất mấy tuần thì công sức bỏ ra không tương xứng. Giao việc mà kèm theo sự tin cậy vẫn là cách hiệu quả hơn hẳn việc giám sát từng ly.
Trong quan hệ bạn bè, thói kiểm đếm cũng có phiên bản của nó: nhớ kỹ ai đã mời mình mấy lần, ai còn nợ mình một cuộc hẹn. Sòng phẳng là tốt, nhưng khi tình bạn biến thành một cuốn sổ ghi nợ thì nó đã mất đi phần đáng quý nhất.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Vắt cổ chày ra nước — chê thói keo kiệt đến mức vô lý, họ hàng gần với câu trên.
- Bới lông tìm vết — chê thói soi mói những lỗi nhỏ của người khác.
- Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện — khen tiết kiệm đúng nghĩa, để thấy ranh giới với sự chi li.
- Của cho không bằng cách cho — nhắc rằng thái độ khi trao đổi còn quan trọng hơn giá trị món đồ.
- Việc bé xé ra to — thói thổi phồng chuyện nhỏ, cùng gốc với việc xét nét chuyện vặt.
Lời kết
Người xưa không hề chê ai biết giữ gìn của cải; họ chỉ cười cái cảnh đem cả sự chú tâm ra để canh một lọ nước mắm. Đọc lại câu đo lọ nước mắm, đếm củ dưa hành, mỗi người có thể tự hỏi: hôm nay mình đã dành sự chặt chẽ cho những chuyện nào, và những chuyện ấy có xứng đáng không? Nới tay ở chỗ nhỏ để giữ sức cho chỗ lớn — đó có lẽ là điều câu thành ngữ muốn nhắn lại.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
