Ca dao Việt có một lối nói rất riêng khi muốn khen điều gì thật lớn: không khen thẳng, mà thách người ta đi đếm. Bài ca dao “Đố ai đếm được lá rừng” là kiểu ấy — bốn câu, bốn lần đố, và câu đố cuối cùng mới lộ ra điều người hát thật sự muốn nói.
Đố ai đếm được lá rừng
Đố ai đếm được mấy tầng trời cao
Đố ai đếm được vì sao
Đố ai đếm được công lao mẹ già
Nghĩa đen: ba thứ không ai đếm nổi
Ba câu đầu đưa ra ba thứ mà con người từ xưa đã biết là vượt khỏi khả năng đo đếm của mình.
Lá rừng là hình ảnh gần nhất, cụ thể nhất. Người đi rừng nhìn quanh chỉ thấy lá chồng lá, tầng thấp tầng cao, mùa này rụng mùa sau lại mọc. Không ai nghĩ đến chuyện đếm, vì việc đó vô nghĩa ngay từ đầu.
Mấy tầng trời cao đưa mắt người nghe từ mặt đất ngước lên. Trời trong quan niệm dân gian có nhiều tầng, nhưng bao nhiêu tầng thì không ai nói chắc. Đó là cái vô hạn theo chiều dọc.
Vì sao là cái vô hạn về số lượng. Đêm quang trời, sao dày đặc, đếm được một vùng thì lạc mất vùng khác. Ba hình ảnh xếp liền nhau như ba nấc thang, mỗi nấc rộng hơn nấc trước, kéo trí tưởng tượng người nghe đi từ khu rừng trước mặt ra đến cả bầu trời.
Đến câu thứ tư, bài ca dao mới hạ xuống một thứ rất gần: công lao mẹ già. Và chính chỗ hạ xuống ấy lại là chỗ nâng lên cao nhất.
Nghĩa bóng: đặt công mẹ ngang với cái vô hạn
Cách sắp xếp của bài ca dao là một lập luận không cần lời giải thích. Người nghe đã gật đầu ba lần rằng lá rừng, tầng trời, vì sao đều không đếm nổi; đến câu cuối, cái gật đầu ấy tự động chuyển sang công lao của mẹ.
Điều đáng chú ý là ba thứ được nêu đều thuộc về thiên nhiên, đều xa xôi và lạnh lùng, còn thứ thứ tư thì ở ngay trong nhà, ấm áp và cụ thể. Bài ca dao vì thế không chỉ nói công mẹ lớn, mà còn nói rằng cái lớn ấy nằm ngay bên cạnh ta, quen thuộc đến mức ta quên mất nó lớn.
Hai chữ “mẹ già” ở cuối cũng đắt. Nó gợi ra người mẹ đã đi hết một đời chăm con, tóc bạc, lưng còng. Công lao ấy không phải một việc lớn làm trong chốc lát, mà là hàng vạn việc nhỏ cộng lại suốt mấy chục năm — nên mới không đếm nổi.
Nguồn gốc và các dị bản
Bài này là ca dao truyền miệng, không rõ ra đời khi nào, không thể gán cho tác giả nào. Nó thường được hát ru, được chép trong các tuyển tập ca dao và được nhiều thế hệ học trò thuộc lòng.
Vì là ca dao truyền miệng nên trật tự ba câu đầu và cách chọn hình ảnh có thay đổi đôi chút giữa các vùng, có nơi hát “đố ai đếm được lá rừng” trước, có nơi bắt đầu bằng “đố ai biết được mấy tầng trời cao”. Câu cuối thì gần như giữ nguyên ở mọi dị bản, vì đó là chỗ chốt của cả bài. Cùng lối “đố” này, dân gian còn nhiều bài khác dùng để nói về tình yêu hay về công cha nghĩa mẹ; đây là kiểu cấu tứ quen thuộc chứ không phải sáng tạo riêng của một bài.
Bài học rút ra
Thứ nhất, có những giá trị không nên đem ra cân đo. Bài ca dao không nói công mẹ bằng bao nhiêu, mà nói rằng việc đo đếm ấy tự nó đã sai. Người con nào ngồi tính xem mình đã nhận bao nhiêu, đã trả lại bao nhiêu thì ngay từ đầu đã hiểu lệch.
Thứ hai, cái lớn thường được làm nên từ vô số cái nhỏ. Không ai đếm được lá rừng vì mỗi chiếc lá đều nhỏ và giống nhau. Công mẹ cũng vậy: từng bữa cơm, từng đêm thức, từng lần đưa đón, không cái nào đáng kể riêng lẻ, nhưng cộng lại thì thành cả một khu rừng.
Thứ ba, biết ơn là chuyện phải làm khi còn kịp. Chữ “mẹ già” trong câu cuối vừa nhắc công lao, vừa nhắc thời gian. Người mẹ trong bài đã già rồi, nghĩa là quỹ thời gian để đứa con đáp lại không còn nhiều.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Nhịp sống bây giờ khiến nhiều người con quy sự báo hiếu thành một khoản tiền gửi về hằng tháng. Khoản ấy cần thiết, nhưng bài ca dao nhắc rằng thứ mẹ cho không đo bằng con số, nên thứ trả lại cũng khó mà đo bằng con số.
Những việc hợp với tinh thần bài ca dao thường rất giản dị: gọi điện đều đặn và hỏi những câu cụ thể chứ không chỉ hỏi cho có; ghi nhớ lịch khám bệnh của mẹ; về nhà ăn cơm và ngồi lại nghe mẹ kể chuyện cũ; hỏi mẹ về thời trẻ của bà trong khi bà còn nhớ rõ.
Trong việc dạy con, bài ca dao cũng là một lối vào rất tự nhiên. Dạy trẻ đọc bốn câu này rồi cùng nhau thử đếm sao trên trời, đứa trẻ sẽ hiểu ý bài ca dao nhanh hơn mọi lời giảng về chữ hiếu. Người xưa dạy con bằng cách ấy: không giảng, chỉ đưa ra một hình ảnh và để đứa trẻ tự nghĩ ra phần còn lại.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Chim trời ai dễ đếm lông, nuôi con ai dễ kể công tháng ngày” — cùng ý không đếm nổi, nói bằng hình ảnh lông chim.
- “Cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng” — mượn biển hồ để tả cái mênh mông của công nuôi dưỡng.
- “Mẹ già như chuối chín cây” — nhắc rằng thời gian còn mẹ rất ngắn.
- “Một mẹ nuôi được mười con, mười con không nuôi được một mẹ” — chỗ chênh lệch giữa công nuôi và công báo đáp.
- “Nước mắt chảy xuôi” — lòng thương trong nhà chảy từ cha mẹ xuống con cái là lẽ thường.
Lời kết
Bài ca dao không dạy ai phải làm gì, nó chỉ đặt ra bốn câu đố rồi dừng lại. Nhưng ai nghe xong cũng thấy mình vừa bị hỏi một câu không trả lời được. “Đố ai đếm được lá rừng” sống lâu trong trí nhớ người Việt chính vì cái im lặng sau câu cuối ấy — im lặng để mỗi người tự nghĩ về mẹ mình.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
