Trong ca dao Việt Nam có một loạt câu mở đầu bằng hai chữ "đố ai". Nghe thì tưởng là đố vui, nhưng đọc kỹ sẽ thấy người ra đề không hề chờ ai giải. Đố ai biết lúa mấy cây là câu tiêu biểu cho lối thách đố lạ lùng ấy — đố một điều mà cả người hỏi lẫn người nghe đều biết là không thể đếm được.
Nghĩa đen — đếm cái không đếm nổi
Đố ai biết lúa mấy cây
Biết sông mấy khúc, biết mây mấy tầng
Từng vế đều là một phép đếm bất khả. Một cánh đồng lúa có hàng triệu gốc, gió lay là đã lẫn hàng, không ai đếm được. Một con sông chảy từ nguồn ra biển uốn không biết bao nhiêu khúc, mà thế nào là một khúc cũng chẳng có mực thước rõ ràng. Mây thì càng vô định: hôm nay chồng năm lớp, lát sau tan còn một dải mỏng.
Cùng mạch ấy, dân gian còn nhiều vế khác được chép nối theo:
Đố ai lặn xuống vực sâu
Mà đo miệng cá uốn câu cho vừa
Xuống tận vực sâu đã khó, đo miệng cá rồi uốn lưỡi câu cho vừa khít lại càng là chuyện đùa. Hoặc:
Đố ai bắt chạch đằng đuôi
Bắt chim đầu cánh, bắt người trong trăng
Con chạch trơn nhớt, nắm đằng đuôi thì tuột; con chim đang bay mà tóm đầu cánh thì chỉ có trong tưởng tượng; còn "người trong trăng" thì thuộc về cõi chuyện kể. Ba vế, ba mức độ khó, mức sau vô lý hơn mức trước.
Nghĩa bóng — thách đố để nói một điều khác
Người xưa dùng cái không thể để nói cái vô hạn. Đố người ta đếm lúa, đếm khúc sông, đếm tầng mây tức là nói: có những thứ trên đời lớn đến mức con số phải chịu thua. Đằng sau chuỗi câu đố ấy thường là một tình cảm không đo được — có bản dùng để nói về công ơn, có bản dùng để nói về nỗi nhớ, có bản dùng trong cuộc hát đối đáp nam nữ như một lời trêu duyên.
Trong sinh hoạt hát đối đáp, kiểu câu này còn có một chức năng rất thực tế: chặn đường bên kia. Ra một câu không ai giải nổi tức là buộc đối phương phải chuyển hướng, phải đáp bằng một câu đố khác cũng ngang ngửa như thế. Cuộc hát nhờ vậy mà kéo dài, mà càng lúc càng vui.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ xuất xứ và cũng không có tác giả. Điều cần nói rõ: các vế "đố ai" thường được chép rời rạc rồi ghép lại theo nhiều cách khác nhau, nên số câu trong bài thay đổi tuỳ bản chép và tuỳ vùng.
Chữ nghĩa cũng xê dịch. Có bản chép "biết mây mấy tầng", có bản chép "mấy từng" theo lối nói cũ. Vế về con chạch cũng có nơi chép khác đi. Vì thế, đừng coi bất kỳ bản nào là bản gốc duy nhất; cách an toàn là hiểu tinh thần chung của lối "đố ai" thay vì tranh nhau từng chữ.
Bài học rút ra
Trước hết, bài ca dao nhắc ta rằng không phải câu hỏi nào cũng đòi câu trả lời. Có những câu hỏi được đặt ra để người nghe dừng lại mà ngẫm, chứ không phải để tra cứu. Ai vội đi tìm đáp án cho "lúa mấy cây" là đã bỏ lỡ mất ý người hỏi.
Thứ hai, người xưa rất giỏi diễn đạt cái trừu tượng bằng hình ảnh cụ thể. Thay vì nói suông "nhiều lắm, không kể xiết", họ đặt cạnh nhau ba thứ quen thuộc — cây lúa, khúc sông, tầng mây — và để người nghe tự thấy cái mênh mông. Đó là cách nói vừa dễ hiểu vừa gợi.
Thứ ba, biết mình không biết cũng là một thứ hiểu biết. Câu đố này đặt con người trước cái vô cùng của trời đất một cách rất nhẹ nhàng, không doạ nạt, không lên gân, chỉ mỉm cười mà hỏi.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong lớp học, đây là kiểu câu hỏi đáng học theo. Một câu hỏi mở, không có đáp án đúng sai, thường khiến học trò nghĩ nhiều hơn mười câu trắc nghiệm. Hỏi trẻ "con thấy trời có mấy tầng mây" sẽ vui và có ích hơn là bắt trẻ nhớ một con số.
Trong ứng xử, lối nói này dạy ta cách khen và cách cảm ơn cho khéo. Muốn nói lòng biết ơn của mình là lớn, đôi khi cách hay nhất không phải là kể ra con số mà là thừa nhận rằng mình không đo được.
Trong công việc, câu ca dao lại có một nhắc nhở ngược: hãy phân biệt việc đo được và việc không đo được. Doanh số, thời gian, chi phí thì phải đếm cho chuẩn. Nhưng lòng tin của đồng nghiệp, uy tín với khách hàng, không khí của một tập thể — những thứ ấy giống "mây mấy tầng", ép vào bảng biểu thì méo mó. Người quản lý khôn ngoan biết chỗ nào cần con số, chỗ nào cần cảm nhận.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- "Đố ai lặn xuống vực sâu, mà đo miệng cá uốn câu cho vừa" — cùng một lối thách đố việc không thể làm được.
- "Bao giờ chạch đẻ ngọn đa" — lối nói ngược quen thuộc, mượn điều phi lý để hẹn hoặc để chối khéo.
- "Non cao cũng có đường trèo" — vế đối lại: việc khó vẫn có lối, chỉ cái vô hạn mới thật sự chịu thua.
- "Núi cao còn có núi cao hơn" — nhắc con người đừng vội cho mình đã biết hết.
- "Trăm nghe không bằng một thấy" — có những thứ chỉ đứng trước mới hiểu, không kể bằng lời được.
Lời kết
Một câu đố không lời giải nghe qua thì vô duyên, nhưng đặt vào cuộc hát dân gian lại hoá ra rất có duyên. Đố ai biết lúa mấy cây không đợi ai đếm; nó chỉ muốn người nghe ngẩng lên nhìn cánh đồng, nhìn con sông, nhìn tầng mây rồi khẽ mỉm cười thừa nhận rằng có những điều lớn hơn mọi phép đo. Người xưa nói điều nghiêm túc ấy bằng giọng đùa — và đó chính là chỗ tài tình.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
