Người xa quê thường không nhớ quê một cách chung chung. Hỏi họ nhớ gì, câu trả lời bao giờ cũng rất cụ thể: nhớ một khúc sông, một hàng cây, một buổi chiều. Câu ca dao xứ Huế Đi mô cũng nhớ quê mình, nhớ sông Hương gió mát, nhớ non Bình trăng treo làm đúng điều đó — nó không tả nỗi nhớ, nó chỉ kể ra hai thứ mà người đi xa nhớ nhất.
Nghĩa đen: đi đâu, nhớ gì
Đi mô là tiếng miền Trung, nghĩa là đi đâu. Chỉ hai chữ ấy thôi đã đủ báo cho người nghe biết câu ca dao này của vùng nào. Tiếng địa phương ở đây không phải chuyện tình cờ; nó chính là một phần của quê hương được mang theo trong lời nói.
Sông Hương là con sông chảy qua thành phố Huế, dòng nước êm, hai bên bờ thoáng. Người xưa nhớ sông không phải vì sông đẹp mà vì gió mát — cái cảm giác rất thân thể, rất thật, chỉ ai từng đứng bên sông vào chiều hè mới hiểu. Nhớ một làn gió là kiểu nhớ của người từng sống ở đó, không phải của khách qua đường.
Non Bình là núi Ngự Bình, ngọn núi thấp nằm phía nam thành phố, từ lâu được người Huế xem như bức bình phong che chắn cho vùng đất này. Trăng treo trên núi Ngự là một hình ảnh quen tới mức chỉ cần nhắc tên là người Huế thấy lại cả một khoảng trời.
Hai vế sau đối nhau rất cân: sông đi với núi, gió đi với trăng, mát đi với treo. Cách đối ấy làm câu ca dao nghe êm, dễ hát, dễ thuộc.
Nghĩa bóng: quê hương là những thứ nhỏ mà không thay thế được
Điều đáng để ý là câu ca dao không nhắc tới nhà cửa, ruộng vườn, cũng không nhắc tới người thân. Nó chỉ nhắc gió và trăng — hai thứ ở đâu cũng có. Nơi nào chẳng có gió, nơi nào chẳng có trăng. Nhưng người xa quê vẫn khẳng định phải là gió của sông Hương, trăng của núi Ngự mới đúng.
Đó chính là chỗ sâu của câu này. Quê hương không nằm ở chỗ cảnh vật hơn kém nơi khác, mà nằm ở chỗ nó đã gắn với đời mình. Người ta không so quê mình với nơi khác rồi mới thương; người ta thương vì đã lớn lên ở đó. Chữ mô ở đầu câu càng làm rõ ý ấy: đi bất cứ đâu, dù nơi ấy giàu đẹp tới mấy, lòng vẫn quay về một chỗ.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian vùng Thừa Thiên Huế, không rõ tác giả, không rõ có từ bao giờ. Chỉ có thể nói chắc rằng nó ra đời khi sông Hương và núi Ngự đã trở thành cặp hình ảnh tiêu biểu của vùng đất này trong lời ăn tiếng nói của dân gian.
Câu này có nhiều bản chép khác nhau ở vế sau. Có bản hát “nhớ Hương Giang gió mát, nhớ Ngự Bình trăng thanh”, dùng tên chữ Hán thay cho tên nôm; có bản đổi “trăng treo” thành “trăng lên”. Ý thì như nhau, chỉ khác chữ. Người sưu tầm ca dao thường ghi nhận cả mấy bản mà không xác định bản nào có trước, và đó là cách làm đúng — ca dao truyền miệng thì không có bản gốc để đối chiếu.
Bài học rút ra
Thứ nhất, nỗi nhớ quê là thứ tình cảm lành mạnh, nên giữ chứ không nên giấu. Người đi làm ăn xa đôi khi ngại nói mình nhớ nhà, sợ bị cho là yếu lòng. Câu ca dao nói ra điều đó rất tự nhiên, không kèm than thở. Nhận là mình nhớ quê cũng là nhận rằng mình có một nơi để thuộc về.
Thứ hai, cái níu người ta lại với một nơi chốn thường là những chi tiết rất nhỏ. Không phải công trình lớn hay thành tích của quê hương, mà là làn gió, ánh trăng, mùi món ăn, giọng nói. Ai muốn con cháu mình còn nhớ quê thì phải cho chúng những chi tiết ấy, chứ không phải những bài giảng.
Thứ ba, mang quê theo mình là chuyện làm được. Người trong câu ca dao đi đâu cũng nhớ, nghĩa là quê không ở lại phía sau mà đi cùng. Giữ giọng nói, giữ nếp ăn uống, giữ ngày giỗ chạp — đó là cách người xa xứ mang quê theo trong hành lý.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Người Việt bây giờ đi xa nhiều hơn xưa gấp bội. Sinh viên tỉnh lẻ trọ ở thành phố lớn, công nhân rời quê vào khu công nghiệp, người lao động sang nước ngoài làm việc vài năm mới về. Với những người ấy, câu ca dao này rất dễ đồng cảm.
Cách vận dụng đơn giản nhất là chủ động giữ mối dây với quê: về nhà đúng dịp giỗ, đúng dịp Tết nếu thu xếp được; nếu không về được thì gọi điện đúng ngày. Nhiều người mải làm, nghĩ rằng năm nay bận thì để sang năm, nhưng cha mẹ thì không đợi được lâu như vậy.
Ở nơi làm việc, nếu bạn quản lý một nhóm có nhiều người xa nhà, việc sắp xếp cho họ nghỉ phép về quê vào đúng dịp quan trọng là điều nên làm và cũng có lợi cho công việc. Người được về quê đúng lúc thường quay lại làm việc với tinh thần khác hẳn.
Với con nhỏ sinh ra ở thành phố, hãy đưa con về quê ít nhất mỗi năm một lần, chỉ để con nhớ mặt họ hàng, nhớ con đường, nhớ cái ao. Sau này lớn lên, chính những chi tiết vụn vặt đó mới là thứ giữ con lại với cội nguồn.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Anh đi anh nhớ quê nhà, nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương — cùng lối nhớ quê qua những thứ rất đời thường.
- Ta về ta tắm ao ta, dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn — khẳng định chỗ đứng của cái quen thuộc trong lòng người.
- Chim có tổ, người có tông — ai cũng có nguồn cội để nhớ về.
- Lá rụng về cội — cuối đời người ta thường muốn trở lại nơi mình sinh ra.
- Đất khách quê người — nói cảnh sống nơi xa, làm nền cho nỗi nhớ trong câu ca dao trên.
- Đường vô xứ Nghệ quanh quanh, non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ — cùng lối lấy cảnh vật để gọi tên tình cảm với một vùng đất.
Lời kết
Chỉ một dòng lục và một dòng bát, câu ca dao Đi mô cũng nhớ quê mình nói được điều mà nhiều lời dài dòng không nói nổi: quê hương không phải nơi đẹp nhất, mà là nơi duy nhất không thể thay bằng nơi khác. Ai đang sống xa nhà đọc câu này chắc đều nhận ra khúc sông, ngọn núi của riêng mình.
Ảnh minh hoạ: Christophe95 — giấy phép CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.
