Có những lúc con người không còn hướng nào để nhúc nhích: tiến lên thì vướng, quay lại cũng vướng. Người Việt gói cảnh ấy vào một câu rất hình ảnh — đi mắc núi về mắc sông. Câu thành ngữ dựng lên hai chướng ngại lớn nhất của địa hình xứ ta, đặt chúng chặn hai đầu của một con đường, và người ở giữa thì không còn lối nào để đi.
Nghĩa đen: núi chặn đường đi, sông cản đường về
Hãy hình dung một người gánh hàng đi đường xa thời chưa có cầu, chưa có đường nhựa. Đi tiếp thì gặp một dãy núi dựng đứng, muốn qua phải leo, phải vòng, mất mấy ngày trời mà chưa chắc qua nổi. Nghĩ lại thấy thôi thì quay về, nhưng con sông sau lưng vừa lên nước lớn, đò không dám chở, bờ bên kia trông thấy mà không sao sang được.
Chữ mắc trong câu này rất đáng chú ý. Mắc nghĩa là vướng lại, kẹt lại, bị giữ chân không đi tiếp được, như áo mắc gai, thuyền mắc cạn, chân mắc dây. Nó không phải là "gặp" một cách tình cờ, mà là bị chặn thật sự. Người xưa dùng đúng một chữ ấy cho cả hai vế: đi mắc núi, về mắc sông, cho thấy cả hai đầu đều bị khoá chứ không phải chỉ khó đi hơn một chút.
Việc chọn núi và sông cũng không ngẫu nhiên. Đó là hai kiểu trở ngại khác hẳn nhau: núi cao và cứng, sông sâu và mềm; núi phải trèo, sông phải bơi hoặc phải có đò. Nghĩa là hai đầu bế tắc không thể dùng chung một cách gỡ. Kinh nghiệm vượt núi chẳng giúp gì cho việc qua sông và ngược lại. Chính chi tiết ấy làm cho tình thế trong câu thành ngữ ngặt nghèo hơn hẳn một trở ngại thông thường.
Nghĩa bóng: bế tắc cả hai chiều, không còn lối thoát
Nghĩa bóng của đi mắc núi về mắc sông là tình thế không còn lối ra ở bất cứ hướng nào. Người trong cuộc đã cân nhắc cả hai phương án, và cả hai đều dẫn tới một cái giá không trả nổi. Tiến lên thì mất thêm tiền của, thời gian, sức lực mà chưa thấy bờ. Rút lui thì mất trắng những gì đã bỏ ra, có khi còn kéo theo mất uy tín, mất quan hệ.
Cần phân biệt cho rõ: đây là bế tắc về lối đi, không phải sự lúng túng về thái độ. Người rơi vào cảnh này thường rất tỉnh táo, biết rất rõ mình đang ở đâu và mỗi hướng sẽ mất gì. Cái khổ của họ không nằm ở chỗ không hiểu tình hình, mà ở chỗ hiểu quá rõ mà vẫn không có phương án nào đáng chọn. Đó là nỗi bí bách của người đứng trước hai cánh cửa đều khoá, chứ không phải nỗi bối rối của người không biết nên cười hay nên mếu.
Một điểm nữa: câu thành ngữ mô tả hoàn cảnh chứ không lên án ai. Núi và sông vốn có sẵn ở đó, chúng không thù oán gì người đi đường. Người xưa nhìn tình thế bế tắc như một chuyện có thật của đời sống, có thể rơi vào bất cứ ai, chứ không quy hết cho sự dại dột của người trong cuộc.
Nguồn gốc và các dị bản
Xuất xứ của câu này không rõ. Đây là thành ngữ dân gian, lưu truyền bằng lời nói qua nhiều đời, không gắn với tác giả nào, không gắn với một văn bản hay một mốc lịch sử nào có thể kiểm chứng. Điều duy nhất suy ra được một cách an toàn là nó sinh ra từ kinh nghiệm đi lại của người Việt trên một địa hình nhiều núi và chằng chịt sông ngòi, nơi việc dịch chuyển bao giờ cũng phụ thuộc vào đèo dốc và bến đò.
Trong lời nói hằng ngày, câu này còn được nghe ở dạng dài hơn: trở đi mắc núi, trở lại mắc sông, hoặc trở đi mắc núi, trở về mắc sông. Chữ "trở" thêm vào làm rõ ý xoay người tính lại, nhấn mạnh rằng người ta đã thử cân nhắc cả hai hướng chứ không phải chưa nghĩ gì.
Tiếng Việt cũng có mấy cách nói khác cùng chỉ tình thế kẹt hai đầu. Quen thuộc nhất là tiến thoái lưỡng nan, một lối nói gốc Hán Việt, nghĩa gần như nguyên văn: tiến cũng khó mà lui cũng khó. Bên cạnh đó là trên đe dưới búa, tả người bị kẹp giữa hai sức ép từ hai phía. Các cách nói này gần nghĩa nhưng không hoàn toàn trùng: "trên đe dưới búa" thiên về sức ép do người khác gây ra, còn "đi mắc núi về mắc sông" nghiêng về hoàn cảnh khách quan chắn đường.
Bài học rút ra
Thứ nhất, phần lớn thế kẹt được hình thành từ trước, chứ không đột ngột hiện ra. Người gánh hàng lên đường lúc trời sắp mưa nguồn, không hỏi trước đường núi có đi được không, không tính chuyện nước sông lên. Nhiều bế tắc trong đời cũng vậy: chúng được gieo từ những quyết định thiếu tính đường lui từ nhiều tháng trước. Vì thế, bài học thiết thực nhất không phải là cách thoát ra, mà là thói quen luôn hỏi "nếu hỏng thì rút bằng lối nào" ngay từ lúc bắt đầu.
Thứ hai, khi đã kẹt thì đừng cố phá cả núi lẫn sông cùng lúc. Người bí bách hay có xu hướng vùng vẫy, dốc hết sức còn lại vào việc phá cho bằng được một bên. Nhưng núi và sông đòi hai cách gỡ khác nhau, và sức người thì có hạn. Cách tỉnh táo hơn là chọn một hướng ít tổn thất hơn, chấp nhận trả cái giá của nó, rồi đi cho dứt khoát.
Thứ ba, đứng yên cũng là một lựa chọn, nhưng phải là lựa chọn có thời hạn. Nước sông rồi sẽ rút, đò rồi sẽ chạy lại. Có những thế kẹt chỉ cần chờ cho hoàn cảnh đổi là tự hết. Nhưng chờ phải là chờ chủ động, có mốc thời gian và có việc để làm trong lúc chờ, chứ không phải ngồi lì cho đến khi cạn cả lương ăn.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong làm ăn, đây là cảnh của người xây nhà giữa chừng thì hết tiền. Làm tiếp thì phải vay thêm với lãi cao, dừng lại thì công trình phơi mưa nắng, phần đã đổ ra coi như hỏng dần. Người có kinh nghiệm sẽ không để mình rơi vào đó: trước khi khởi công, họ tính dư một khoản phòng thân và xác định rõ mức nào thì dừng. Còn khi đã lỡ mắc kẹt, việc cần làm ngay là ngồi lại với người cho vay và nhà thầu để giãn tiến độ, thay vì im lặng chờ mọi thứ xấu thêm.
Trong công việc, không ít người mang tâm trạng ấy khi nghĩ tới chuyện nghỉ việc. Ở lại thì mỗi ngày một mệt, nghỉ thì chưa có chỗ nào nhận, lại vướng khoản trả góp hằng tháng. Ở đây, cách gỡ hợp lý thường không phải chọn ngay một trong hai, mà là mở thêm một lối thứ ba từ từ: học thêm một kỹ năng, gây dựng quan hệ nghề nghiệp, dành dụm một khoản đủ sống vài tháng. Khi có lối thứ ba, thế kẹt hai đầu tự nhiên lỏng ra.
Trong gia đình, cảnh này hay gặp ở người trung niên phải cùng lúc lo cha mẹ già đau yếu và con nhỏ đang tuổi ăn học. Về quê chăm cha mẹ thì mất việc, ở lại thành phố thì day dứt. Không có lời khuyên nào gỡ sạch được, nhưng có cách làm cho đỡ ngặt: bàn thẳng với anh em ruột để chia phiên, thuê người phụ giúp phần việc chân tay, và đừng ôm một mình rồi kiệt sức.
Với người trẻ đang chọn ngành học hay chọn nghề, câu thành ngữ nhắc một điều giản dị: hãy tránh những con đường chỉ có một chiều duy nhất. Một lựa chọn còn giữ được khả năng chuyển hướng bao giờ cũng an toàn hơn một lựa chọn đẹp nhưng không có đường lui.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tiến thoái lưỡng nan — cách nói gần nghĩa nhất: tiến cũng khó, lui cũng khó, không hướng nào yên.
- Trên đe dưới búa — bị kẹp giữa hai sức ép, nhích bên nào cũng chịu đòn.
- Tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa — né được cái khó này thì gặp ngay cái khó khác, đường nào cũng vướng.
- Đâm lao phải theo lao — đã trót đi tới đây thì khó lòng quay lại, đành theo cho hết.
- Chạy trời không khỏi nắng — có những cảnh ngộ dù xoay xở cách nào cũng không tránh được.
- Hoạ vô đơn chí, phúc bất trùng lai — cái rủi thường kéo nhau đến, khiến thế bí càng thêm bí.
Lời kết
Núi và sông trong câu thành ngữ không phải để dọa người, mà để nhắc rằng đời sống có những khúc thật sự không còn lối. Đi mắc núi về mắc sông nói giúp cái cảnh ngặt nghèo ấy bằng một hình ảnh ai cũng hình dung được. Điều người xưa gửi lại không phải là lời than, mà là một nhắc nhở thực tế: khi còn đi được thì hãy nhớ chừa cho mình một lối về, còn khi đã kẹt thì chọn lấy hướng ít mất mát nhất và bước cho dứt khoát, vì đứng mãi giữa núi và sông mới là cách chắc chắn nhất để hỏng cả hai đầu.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
