Hễ trong nhà hay trong cơ quan có chuyện căng thẳng, thế nào cũng có người lên tiếng khuyên: thôi, dĩ hoà vi quý. Bốn chữ Hán-Việt này đã thành lời cửa miệng của người Việt, dùng để can nhau, để hạ nhiệt, để giữ cho mọi việc còn đường lui. Nhưng cũng chính vì quá quen mà câu này hay bị dùng sai chỗ, biến thành cái cớ cho sự xuê xoa. Hiểu kỹ từng chữ sẽ giúp ta dùng nó cho đúng.
Nghĩa đen: lấy sự hoà thuận làm điều quý
Dĩ nghĩa là lấy, đem, dùng cái gì đó làm phương tiện. Ta gặp chữ này trong lối nói "dĩ độc trị độc" — lấy độc trị độc.
Hoà là hoà thuận, êm thuận, không xung khắc. Đây cũng là chữ hoà trong "hoà bình", "hoà khí", "hoà giải".
Vi nghĩa là làm, là coi là, xem như. Chữ này còn thấy trong "nhân vi" (do người làm ra) hay trong lối nói "vi phạm".
Quý là quý báu, đáng trọng, có giá trị — như trong "quý giá", "quý trọng".
Ghép bốn chữ: lấy sự hoà thuận làm điều quý. Người xưa đặt chữ hoà lên vị trí một giá trị cần giữ gìn, chứ không phải một chuyện tuỳ hoàn cảnh. Trong cách nghĩ ấy, giữ được cái hoà giữa người với người là đã giữ được một thứ đáng giá.
Nghĩa bóng: hoà khí là vốn liếng của một tập thể
Điều người xưa muốn nói không chỉ là "đừng cãi nhau". Ý sâu hơn nằm ở chỗ: mọi việc chung đều cần người ta còn nói chuyện được với nhau. Một gia đình, một xóm làng, một cơ quan mà hoà khí đã vỡ thì việc gì cũng nặng nề gấp đôi, dù đúng sai đã rõ ràng.
Vì vậy, dĩ hoà vi quý khuyên ta cân nhắc cái giá của việc thắng một cuộc tranh cãi. Có những chuyện thắng được lý mà mất tình, và cái mất đó lâu lành hơn nhiều so với cái được. Người xưa không bảo ta bỏ lẽ phải, mà bảo ta nhớ rằng lẽ phải có nhiều cách nói, và cách nói nào giữ được quan hệ thì hơn.
Nhưng phải nói rõ một điều: hoà không đồng nghĩa với đồng. Giữ hoà khí là vẫn nói ra điều mình nghĩ nhưng nói bằng giọng người trong nhà; còn xuê xoa cho qua chuyện là nuốt hết vào bụng để rồi ấm ức. Cái thứ hai không phải điều câu thành ngữ này dạy, dù nó rất hay được đem ra biện hộ.
Nguồn gốc và các dị bản
Ý "hoà vi quý" — coi sự hoà thuận là quý — đã có trong thư tịch Nho gia xưa, và theo con đường chữ Hán mà vào tiếng Việt. Ai là người đầu tiên nói trọn bốn chữ "dĩ hoà vi quý" theo cách người Việt vẫn dùng thì không có căn cứ chắc chắn để khẳng định, nên tốt nhất là không gán cho ai cả.
Trong tiếng Việt, câu này thường đi cùng những cách nói cùng hướng như "một điều nhịn, chín điều lành", "chín bỏ làm mười", "thêm bạn bớt thù". Đáng chú ý là qua thời gian, cụm dĩ hoà vi quý đã có thêm một sắc thái hơi mỉa: khi nói "anh ta sống dĩ hoà vi quý lắm", nhiều khi người nói ngầm chê người kia ba phải, ai cũng chiều, không giữ chính kiến. Cùng một câu mà mang hai sắc thái trái nhau, tuỳ giọng và tuỳ ngữ cảnh — đó là điều thú vị của tiếng Việt.
Bài học rút ra
Thứ nhất, hãy phân biệt việc và người. Phần lớn xung đột leo thang vì ta chuyển từ chê việc sang chê người. "Báo cáo này còn thiếu số liệu" và "cậu làm ăn cẩu thả" là hai câu rất khác nhau, dù cùng chỉ một sự việc. Giữ được ranh giới ấy là giữ được hoà khí mà vẫn nói đủ điều cần nói.
Thứ hai, chọn đúng lúc để nói. Người xưa rất tinh ở chỗ này: cùng một lời góp ý, nói lúc người ta đang nóng thì thành đổ dầu, nói lúc đã nguội thì thành lời khuyên. Dĩ hoà vi quý nhiều khi chỉ đơn giản là biết lùi lại nửa ngày.
Thứ ba, biết chỗ nào không được nhân nhượng. Đây là phần hay bị bỏ quên. Có những chuyện liên quan tới an toàn, tới trung thực, tới quyền lợi chính đáng của người khác thì không thể lấy hoà khí ra để im lặng. Im lặng lúc ấy không phải là hoà, mà là dung túng. Người xưa quý chữ hoà, nhưng chưa bao giờ dạy ta đánh đổi lẽ phải để lấy sự yên ổn bề ngoài.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, tinh thần này thể hiện ở cách họp hành. Một cuộc họp mà mọi người đều dám nói ý khác nhau nhưng không ai nói nặng lời với nhau là cuộc họp giữ được cả hai: vừa ra được việc, vừa còn hoà khí. Ngược lại, cuộc họp mà ai cũng gật cho xong rồi ra ngoài phàn nàn sau lưng thì mới thật sự là mất hoà.
Trong gia đình, vợ chồng bất đồng là chuyện thường. Điều làm nên khác biệt không phải là có cãi nhau hay không, mà là cãi xong còn ngồi ăn cơm chung được hay không. Giữ hoà khí ở đây là tránh nhắc chuyện cũ, tránh lôi họ hàng vào, tránh những câu nói làm tổn thương lâu dài.
Trong quan hệ hàng xóm, chuyện lấn ranh, chuyện tiếng ồn, chuyện cây cối rụng lá sang sân nhà bên — những việc nhỏ này nếu xử lý bằng giọng gay gắt ngay từ đầu thì có thể thành mâu thuẫn kéo dài nhiều năm. Sang nhà nói chuyện một câu nhẹ nhàng trước khi làm gì khác thường giải quyết được phần lớn.
Trong việc dạy con, cha mẹ có thể dạy con giữ hoà khí bằng cách làm gương: bất đồng với con thì hạ giọng chứ không lên giọng, và cho con thấy rằng nói ra điều mình không thích vẫn có thể lễ phép.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Một điều nhịn, chín điều lành — cách nói thuần Việt gần nhất, nhấn vào cái lợi lâu dài của sự nhường nhịn.
- Chín bỏ làm mười — bỏ qua chuyện nhỏ để giữ chuyện lớn.
- Thêm bạn bớt thù — nhắc ta chọn hướng mở rộng quan hệ thay vì đóng lại.
- Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau — hoà khí bắt đầu từ cách chọn lời.
- Bán anh em xa, mua láng giềng gần — giữ hoà với người quanh mình là giữ chỗ dựa khi hoạn nạn.
- Bằng mặt không bằng lòng — lời cảnh báo cho thứ hoà khí giả tạo, chỉ êm ở bề ngoài.
Lời kết
Dĩ hoà vi quý là một câu đáng giữ, nhưng phải giữ cho đúng nghĩa của nó. Người xưa quý chữ hoà vì hiểu rằng con người còn phải sống với nhau lâu dài, hôm nay hơn thua nhau một câu thì ngày mai khó nhìn mặt. Song cái hoà đáng quý là cái hoà có thực chất: nói được điều cần nói mà vẫn giữ được tình, chứ không phải sự im lặng cho êm chuyện. Hiểu như vậy thì bốn chữ ấy mới thật sự giúp ta sống dễ chịu với người khác và với chính mình.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
