Trong kho thành ngữ tiếng Việt, ít câu nào tả trúng cảnh làm việc mà không có chính kiến bằng Đẽo cày giữa đường. Chỉ bốn tiếng, người xưa dựng lên cả một bức tranh: người thợ ngồi bên vệ đường, ai đi qua góp ý cũng nghe theo, đẽo tới gọt lui rồi hỏng cả khúc gỗ lẫn ngày công. Câu ấy tưởng đã cũ mà hoá ra rất mới, bởi thời nào người ta cũng phải tự trả lời một câu hỏi: nghe ai, và nghe đến đâu.
Nghĩa đen: khúc gỗ, cái cày và chỗ ngồi bên vệ đường
Cái cày là nông cụ quen thuộc bậc nhất của nhà nông xưa. Một chiếc cày gỗ có bắp cày, cán cày, chỗ tra lưỡi; mỗi bộ phận đều phải vừa tay người, vừa sức trâu, vừa với chất đất của cánh đồng mình. Người thợ mộc muốn làm được cái cày tử tế thì phải chọn gỗ chắc, hình dung sẵn trong đầu dáng cày rồi mới hạ rìu.
Đẽo là lối gia công một chiều: nhát rìu, nhát đục bổ xuống là gỗ mất đi, không cách gì đắp lại. Người thợ giỏi vì thế bao giờ cũng cân nhắc trước khi ra tay. Còn giữa đường là chỗ đông người qua lại, ai cũng có thể dừng chân, ngó nghiêng và buông một lời nhận xét.
Trong truyện kể dân gian gắn với thành ngữ này, anh thợ đặt khúc gỗ ngay bên đường mà đẽo. Người thứ nhất đi qua chê cày to quá, anh liền gọt nhỏ. Người thứ hai bảo nhỏ quá thì không ăn đất, anh lại đẽo khúc khác cho to. Người thứ ba mách nên đẽo thật lớn để cày cho voi, anh cũng nghe. Cứ thế, đống gỗ vơi dần, ngày công cạn dần, cuối cùng chẳng còn cái cày nào ra hồn. Nghĩa đen của câu thành ngữ vỏn vẹn có vậy: một người thợ mất cả vốn liếng chỉ vì đẽo theo lời thiên hạ.
Nghĩa bóng: người không có chủ kiến thì làm gì cũng dở dang
Người xưa mượn anh thợ đẽo cày để nói về một kiểu người rất phổ biến: làm việc không có lập trường, ai nói cũng thấy phải, ai chê cũng vội sửa. Điều đáng nói là những người góp ý trong câu chuyện chẳng ai ác ý cả. Họ chỉ đi ngang, nhìn thoáng qua, nói theo cảm tính của mình. Cái sai nằm ở người cầm rìu: anh ta không hiểu mình đang làm cày cho ai, ruộng nào, trâu nào kéo, nên không có thước đo để biết lời nào đáng nghe.
Đẽo cày giữa đường vì thế không phê phán việc lắng nghe. Nó phê phán sự lắng nghe không có gốc. Khi trong đầu không sẵn một tiêu chuẩn, mọi ý kiến đều nặng như nhau, và người ta bị kéo đi theo tiếng nói cuối cùng vừa nghe được. Kết cục là công sức đổ ra thì nhiều mà thành phẩm thì không có, đúng nghĩa uổng công.
Nguồn gốc và các dị bản
Thành ngữ này gắn với một truyện ngụ ngôn lưu truyền trong dân gian về người thợ đẽo cày bên đường. Truyện được kể lại nhiều đời bằng miệng nên có nhiều bản khác nhau về chi tiết: có bản nói anh thợ đem gỗ ra bán ở chợ, có bản kể anh dựng quán ngay lối đi, số người góp ý cũng khi ba khi bốn. Không có căn cứ nào để gán câu chuyện cho một tác giả cụ thể hay một mốc thời gian cụ thể, nên tốt nhất cứ xem đây là sáng tác chung của dân gian.
Trong lời ăn tiếng nói, câu còn được dùng gọn thành đẽo cày, hoặc nói đủ hơn là đẽo cày giữa đường, thấy ai nói cũng nghe. Người Việt cũng có mấy câu gần nghĩa để chỉ tình cảnh lắm ý kiến mà hỏng việc, chẳng hạn chín người mười ý hay lắm thầy thối ma.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là phải biết rõ mình làm cái gì và làm cho ai. Anh thợ trong truyện thất bại từ trước khi hạ nhát rìu đầu tiên, vì anh không xác định được cái cày ấy dành cho thửa ruộng nào. Người có mục tiêu rõ thì nghe góp ý xong vẫn biết đường quay về; người không có mục tiêu thì mỗi lời bàn là một hướng gió.
Bài học thứ hai là phải lọc nguồn góp ý. Lời của người từng cày ruộng khác hẳn lời của khách qua đường nói cho vui miệng. Nghe nhiều là tốt, nhưng nghe mà không phân biệt được ai đang nói từ kinh nghiệm, ai chỉ nói từ cảm tính, thì càng nghe càng rối.
Bài học thứ ba là biết chọn thời điểm dừng. Việc gì cũng có lúc phải chốt lại, cũng như khúc gỗ chỉ chịu được chừng ấy nhát đẽo. Sửa mãi không phải là cầu toàn, đó là thiếu quyết đoán. Thà làm xong một cái cày còn hơn bỏ lại một đống dăm bào.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở công sở, chuyện đẽo cày giữa đường diễn ra hằng ngày. Một bản kế hoạch được đưa ra hỏi ý kiến khắp lượt, mỗi người sửa một câu theo góc nhìn phòng mình, đến khi ráp lại thì chẳng còn nhận ra ý ban đầu. Cách chữa không phải là ngừng hỏi, mà là hỏi có mục đích: nêu rõ mục tiêu, hỏi đúng người liên quan, ghi lại các góp ý rồi tự mình cân nhắc và quyết.
Trong chuyện học hành, thi cử cũng vậy. Người này khuyên chọn ngành đang thịnh, người kia khuyên chọn ngành dễ xin việc, người nọ khuyên theo nghề của gia đình. Nếu bạn trẻ không tự biết mình mạnh chỗ nào, thích gì, chịu được cái gì lâu dài, thì càng hỏi càng hoang mang.
Nuôi dạy con nhỏ là mảnh đất mà những lời góp ý đổ về nhiều nhất, từ ông bà, hàng xóm cho tới người lạ trên mạng. Cha mẹ nên chọn lấy vài nguyên tắc mình tin, giữ cho nhất quán, rồi mới tham khảo thêm. Đứa trẻ sợ nhất là hôm nay bị cấm, mai lại được chiều, chỉ vì cha mẹ nghe lời khuyên mới nhất.
Ngay cả việc sửa nhà, mua sắm, làm ăn buôn bán cũng thế. Cứ nghe hết lời người này đến lời người khác mà không có tiêu chí của mình thì tiền mất, công mất, việc vẫn dở dang.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Chín người mười ý — đông người thì lắm ý kiến trái nhau, người chủ việc phải biết chọn chứ không thể chiều hết.
- Lắm thầy thối ma — quá nhiều người chỉ đạo một việc thì việc hỏng, chẳng ai chịu trách nhiệm cuối cùng.
- Nhiều sãi không ai đóng cửa chùa — việc chung mà không phân định rõ ai quyết, ai làm thì bỏ bê.
- Dục tốc bất đạt — vội vàng nghe theo, làm theo mà chưa nghĩ chín thì khó tới đích.
- Biết thì thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe — nhắc chính người góp ý: không rành thì đừng phán bừa.
- Có cứng mới đứng đầu gió — người có bản lĩnh, có chính kiến mới trụ được trước lời bàn ra tán vào.
Lời kết
Nói đẽo cày giữa đường không phải để khuyên ta đóng cửa với thiên hạ. Người khôn vẫn cần nghe, thậm chí nghe nhiều hơn người khác. Điều người xưa dặn là hãy nghe với một cái cày đã có sẵn hình hài trong đầu, để mỗi lời góp ý thành vật liệu chỉnh sửa chứ không thành cơn gió cuốn mình đi. Giữ được chính kiến mà vẫn cầu thị, ấy mới là người thợ giỏi, dù ngồi làm việc ở giữa đường hay trong nhà.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
