Có những bài ca dao mở đầu bằng cảnh mà kết lại bằng một lời hứa, khiến người nghe nhớ mãi cái lời hứa ấy. Bài ca dao Nam Bộ dưới đây là một trường hợp như vậy:
Đèn Sài Gòn ngọn xanh ngọn đỏ
Đèn Mỹ Tho ngọn tỏ ngọn lu
Anh về học lấy chữ nhu
Chín trăng em cũng đợi, mười thu em cũng chờ
Hai câu đầu là ánh đèn, hai câu sau là tấm lòng. Cả bài chỉ bốn dòng mà đủ cả không gian lẫn thời gian.
Nghĩa đen của bài ca dao
Hai câu mở tả đèn của hai nơi. Đèn xứ này thì ngọn xanh ngọn đỏ — nhiều màu, rực rỡ, chỗ nọ chỗ kia mỗi màu một khác. Đèn xứ kia thì ngọn tỏ ngọn lu — cái sáng rõ, cái mờ đi. Tỏ là sáng, lu là mờ, đều là tiếng nói thường ngày của người Nam Bộ.
Câu thứ ba là lời người con gái dặn người con trai: Anh về học lấy chữ nhu. Về chữ nhu này, dân gian có mấy cách hiểu được truyền lại: có người hiểu là chữ nho, tức là chuyện đèn sách chữ nghĩa; có người hiểu theo nghĩa mềm mỏng, nhún nhường trong cách ăn ở. Không có căn cứ chắc chắn để chọn hẳn một cách, nên hiểu theo lối nào thì ý chung vẫn là: anh hãy lo rèn giũa lấy mình.
Câu cuối là lời hứa: Chín trăng em cũng đợi, mười thu em cũng chờ. Trăng là tháng, thu là năm — chín tháng, mười năm, đều là con số ước lệ chỉ sự lâu dài. Người con gái nói rõ: anh đi bao lâu, em chờ bấy lâu.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Vì sao phải kể chuyện đèn trước khi nói chuyện chờ đợi? Bởi ánh đèn ở đây là hình ảnh của khoảng cách. Đèn xứ này rực rỡ, đèn xứ kia lúc tỏ lúc lu — đó là hai nơi khác nhau, hai đời sống khác nhau, và người thương thì đang ở đầu bên kia của khoảng cách ấy.
Ánh đèn nhiều màu còn gợi thêm một ý nữa: chốn đông vui bao giờ cũng lắm điều níu chân người. Câu dặn anh về học lấy chữ nhu vì thế không chỉ là lời khuyên học hành; nó còn là lời nhắc nhẹ nhàng rằng đừng để ánh đèn xanh đỏ làm quên mất việc chính của mình.
Điều cảm động nhất nằm ở câu cuối. Người con gái không đòi hỏi, không ra điều kiện, không hờn trách. Cô chỉ đặt trước một lời hứa dài như cả một quãng đời, coi như chỗ dựa cho người đi. Trong ca dao Việt, tình yêu thường được đo bằng sự bền lòng chứ không bằng lời nói hoa mĩ, và bài này là một minh chứng đẹp.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ bài ca dao ra đời khi nào và do ai đặt. Đây là bài truyền miệng vùng Nam Bộ, thường được hát trong các điệu hò, điệu lý, nên không thể quy cho một tác giả hay gắn với một mốc thời gian cụ thể.
Về lời, ba câu đầu được nhắc lại rất thống nhất. Riêng câu cuối thì có bản hát gọn hơn, bỏ bớt chữ cũng cho hợp nhịp; ý nghĩa không đổi. Cũng có nơi thay tên hai xứ trong hai câu đầu bằng tên hai nơi khác gần gũi với người hát hơn — đó là chuyện thường gặp với ca dao, khi mỗi vùng muốn kéo bài hát về gần mình.
Xin nói rõ thêm: bài ca dao chỉ giữ lại hình ảnh ánh đèn trong lời hát của người xưa, không mô tả các nơi ấy hôm nay ra sao. Mọi suy đoán về hoàn cảnh cụ thể của người hát đều không có căn cứ.
Bài học rút ra
Một là, thương ai thì mong người ấy nên người. Lời dặn của cô gái không phải là “anh nhớ về sớm” mà là “anh học lấy chữ”. Tình cảm chân thành thường đi kèm mong muốn cho người mình thương tiến bộ, chứ không giữ rịt lấy nhau.
Hai là, lời hứa có sức nâng đỡ rất lớn. Người đi xa mà biết ở nhà có người chờ thì đường xa cũng thấy ngắn lại. Trong bất cứ mối quan hệ nào, một lời cam kết rõ ràng bao giờ cũng đáng giá hơn mười lời khen ngợi.
Ba là, chỗ đông vui thử lòng người. Ánh đèn xanh đỏ trong bài không xấu, nhưng nó là phép thử. Ai giữ được việc mình giữa những thứ hấp dẫn xung quanh thì người ấy mới đáng để người khác chờ đợi.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Người trẻ đi học, đi làm xa nhà bây giờ vẫn ở đúng cảnh của chàng trai trong bài ca dao: nơi mới nhiều ánh đèn, nhiều thứ vui, và việc chính thì dễ bị đẩy lùi lại phía sau. Câu anh về học lấy chữ nhu là lời nhắc gọn mà đủ: đến một nơi mới thì nhớ mình đến để làm gì.
Trong tình cảm, bài ca dao gợi một cách yêu thương chín chắn. Thay vì kiểm soát nhau, hãy nói rõ mình mong gì và mình sẽ chờ tới đâu. Sự rõ ràng ấy giúp cả hai cùng yên tâm, và cũng công bằng cho cả hai.
Với cha mẹ có con đi học xa, hai chữ tỏ và lu lại là hình ảnh đáng nhớ. Người nào cũng có lúc sáng lúc mờ, lúc phấn chấn lúc chán nản. Biết vậy thì bớt sốt ruột, bớt trách móc, và biết chờ con qua quãng lu để lại tỏ.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Đèn nào cao bằng đèn Châu Đốc, gió nào độc bằng gió Gò Công — cùng lối mượn ánh đèn phương Nam để mở lời tâm sự.
- Nhà Bè nước chảy chia hai, ai về Gia Định, Đồng Nai thì về — cảnh sông nước làm nền cho lời nhắn gửi người đi xa.
- Cần Thơ gạo trắng nước trong, ai đi đến đó lòng không muốn về — sức níu chân của một vùng đất trù phú.
- Muốn sang thì bắc cầu Kiều, muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy — cũng đặt việc học lên hàng đầu như lời dặn trong bài.
- Yêu nhau mấy núi cũng trèo, mấy sông cũng lội mấy đèo cũng qua — tình cảm bền thì khoảng cách không thành trở ngại.
- Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau — lời hẹn giữ lòng trước sau như một.
Lời kết
Bài ca dao Đèn Sài Gòn ngọn xanh ngọn đỏ, đèn Mỹ Tho ngọn tỏ ngọn lu bắt đầu bằng ánh sáng của hai xứ và kết thúc bằng một lời hứa dài bằng cả quãng đời. Người xưa không cần nói to, chỉ cần nói thật. Và có lẽ vì thật quá nên đến giờ, nghe lại câu chín trăng em cũng đợi, mười thu em cũng chờ, người ta vẫn còn thấy nao lòng.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
