Trong ca dao Việt Nam có những bài dựng lên cả một cuộc đối đáp, mà người đối đáp lại là hai vật vô tri. Bài “Đèn khoe đèn tỏ hơn trăng” là một bài như thế: đèn và trăng thi nhau khoe sáng, rồi mỗi bên bị hỏi ngược một câu khiến phải im lặng. Người xưa không giảng giải câu nào, chỉ để hai bên tự lộ ra chỗ yếu của mình.
Đèn khoe đèn tỏ hơn trăng
Đèn ra trước gió còn chăng hỡi đèn
Trăng khoe trăng tỏ hơn đèn
Cớ sao trăng phải chịu luồn đám mây
Nghĩa đen: hai nguồn sáng và chỗ yếu của mỗi bên
Ngày trước, đèn dầu là nguồn sáng chính trong nhà. So với ánh trăng dịu và nhạt, ngọn đèn đặt trên bàn quả thật tỏ hơn: đủ cho người ta khâu vá, đọc sách, làm việc. Đèn khoe như vậy không sai.
Nhưng dòng thứ hai đưa ngọn đèn ấy ra khỏi nhà: “Đèn ra trước gió còn chăng hỡi đèn”. Chỉ một cơn gió là đèn tắt ngóm. Cái sáng của đèn mạnh nhưng mong manh, chỉ giữ được trong chỗ kín.
Đến lượt trăng khoe. Trăng sáng khắp trời, không cần dầu, không sợ gió, soi cả cánh đồng chứ không riêng một góc nhà. Nhưng dòng cuối hỏi lại: “Cớ sao trăng phải chịu luồn đám mây”. Trăng sáng rộng thế mà chỉ một đám mây trôi qua là bị khuất. Mỗi bên mạnh một kiểu, và cũng yếu một kiểu.
Nghĩa bóng: chưa ai đủ tư cách để khoe
Bài ca dao mượn đèn và trăng để nói về con người. Ai cũng có phần hơn người khác ở một mặt nào đó, và ai cũng có một cơn gió hay một đám mây của riêng mình. Người giỏi tính toán có thể vụng đường ăn nói; người khéo giao thiệp lại có thể chẳng bền chí; người có sức khoẻ chưa chắc đã có sự kiên nhẫn.
Chỗ tinh tế của bài ca dao là nó không chê ai sai. Đèn nói đúng, trăng cũng nói đúng. Cái đáng nói không phải nội dung lời khoe, mà là việc đem chỗ mạnh của mình ra đo chỗ yếu của người. Hễ so kiểu ấy thì bao giờ cũng có người tìm ra được một câu hỏi ngược làm mình cứng họng.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, không gắn với tác giả nào. Bài thường được chép bốn dòng như trên, nhưng trong lời nói hằng ngày người ta hay chỉ đọc hai dòng đầu, vì hai dòng ấy đã đủ để trêu một người đang khoe khoang.
Chủ đề đối đáp giữa hai vật để nói chuyện người vốn quen thuộc trong ca dao Việt. Cùng ý chê thói tự khoe còn có “mèo khen mèo dài đuôi”, “thùng rỗng kêu to”, “núi cao còn có núi cao hơn”. So với những câu ấy, bài ca dao về đèn và trăng nhẹ nhàng hơn nhiều: nó không mắng, chỉ hỏi lại một câu rồi thôi.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là khoe khoang luôn để lộ sườn. Khi ta lớn tiếng về chỗ mạnh của mình, người nghe lập tức đi tìm chỗ yếu — đó là phản xạ tự nhiên. Người càng khoe nhiều càng mời gọi người khác soi mình kỹ. Ngược lại, cái giỏi im lặng thường được người ta nhận ra và nhắc lại giúp.
Bài học thứ hai là mạnh yếu tuỳ hoàn cảnh. Trong nhà kín thì đèn hơn, ngoài trời quang thì trăng hơn. Không có cái mạnh nào đúng ở mọi nơi. Hiểu điều này, ta bớt đi cả sự tự phụ lẫn sự tự ti: chỗ hôm nay mình kém có thể chỉ là mình đang đứng nhầm chỗ, và chỗ hôm nay mình hơn cũng có thể mất giá khi hoàn cảnh đổi.
Bài học thứ ba là đèn và trăng không phải kẻ thù của nhau. Đêm đẹp nhất là đêm có cả trăng ngoài sân lẫn ngọn đèn trong nhà. Nếu hai bên thôi tranh hơn thua mà nhận ra mình bù cho nhau, thì cả hai cùng có giá trị. Trong một tập thể, đó chính là ý nghĩa của việc phân công đúng người đúng việc.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, bài ca dao này rất hợp với những cuộc so bì giữa các bộ phận: người làm chuyên môn cho rằng mình mới tạo ra sản phẩm, người bán hàng cho rằng không có mình thì sản phẩm nằm kho. Cả hai đều đúng phần mình và đều sẽ tắt ngóm nếu thiếu phía kia. Người quản lý khôn ngoan là người chỉ cho hai bên thấy chỗ họ cần nhau, thay vì để họ đo xem ai sáng hơn.
Trong giao tiếp, tinh thần của bài ca dao là nói về mình cho vừa phải. Kể về việc mình làm được là chuyện bình thường và cần thiết, nhất là khi xin việc hay giới thiệu công việc. Nhưng kể để người khác biết mình làm được gì thì khác hẳn với kể để dìm người bên cạnh xuống. Ranh giới nằm ở chỗ ta có nhắc đến người khác bằng giọng coi thường hay không.
Trong nuôi dạy con, cha mẹ có thể lấy bài này để dạy trẻ hai điều một lúc: tự hào về cái mình có, nhưng đừng lấy đó chê bạn. Đứa trẻ học giỏi mà chê bạn chậm, đứa trẻ khoẻ mạnh mà chê bạn yếu — đều là ngọn đèn đang khoe trước lúc gặp gió. Chỉ cho con thấy chỗ mạnh của từng người bạn là cách dạy nhẹ nhàng mà hiệu quả.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Mèo khen mèo dài đuôi — tự khen mình thì lời khen chẳng còn giá trị.
- Thùng rỗng kêu to — càng ít thực chất càng ồn ào.
- Núi cao còn có núi cao hơn — trên người giỏi luôn còn người giỏi hơn.
- Nói chín thì nên làm mười — làm nhiều hơn nói mới là người đáng tin.
- Trăng mờ còn tỏ hơn sao — mặt khác, giá trị thật vẫn còn cả khi ta không toả sáng.
- Ếch ngồi đáy giếng — tự cho mình nhất vì chưa từng thấy trời rộng.
Lời kết
Bốn dòng ca dao về đèn và trăng không lên giọng dạy dỗ ai, chỉ đặt hai câu hỏi rất khẽ và để người nghe tự ngẫm. Đèn có lúc gặp gió, trăng có lúc luồn mây — con người cũng vậy, chẳng ai sáng mãi và sáng khắp. Nhớ được điều đó, ta sẽ nói về mình điềm đạm hơn, và nhìn chỗ mạnh của người khác bằng con mắt rộng rãi hơn.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
