Một cuộc hát đối đáp nam nữ ngày xưa không bắt đầu ngay bằng câu đố hóc búa hay lời ghẹo táo bạo. Nó bắt đầu bằng lời chào. Đến đây đông thật là đông chính là kiểu câu mở màn ấy — nghe qua tưởng thường, nhưng ngẫm kỹ thì đó là một nước đi rất khôn.
Nghĩa đen — chào cho khỏi sót ai
Đến đây đông thật là đông
Chào bên nam cũng phải, chào bên nữ cũng vừa
Câu đầu tả cảnh: người hát vừa tới, thấy đám đông chật cả sân. Chữ "đông thật là đông" lặp lại một cách hồn nhiên, đúng giọng nói miệng, không cầu kỳ chút nào.
Câu sau mới là chỗ đáng để ý. Trong một cuộc hát, người ta chia thành phe nam và phe nữ ngồi hai bên. Người mới đến rơi ngay vào thế khó: chào bên nào trước cũng có thể khiến bên kia phật ý. Lời hát gỡ thế khó ấy bằng cách nói cả hai bên trong cùng một câu, với hai chữ cân nhau — cũng phải và cũng vừa. Chào bên nam là phải phép, chào bên nữ là vừa lẽ; không ai bị đặt sau ai.
Vì là câu mở, nó thường được nối thêm mấy câu nữa tuỳ người hát, tuỳ cuộc. Các bản chép phần nối này rất khác nhau, nên ở đây chỉ dẫn hai câu vốn ổn định nhất.
Nghĩa bóng — xin phép trước khi vào cuộc
Lời chào trong cuộc hát không đơn thuần là phép lịch sự. Nó là lời xin phép. Người hát đang bước vào một cuộc chơi chung, giữa những người có khi chưa quen mặt, và câu chào là cách báo rằng mình đến với thiện ý, biết luật, biết chỗ đứng của mình.
Nó cũng là một lời tự giới thiệu kín đáo. Ai chào được gọn gàng, cân bằng, đúng vần đúng nhịp thì hẳn là người có thể hát tiếp. Ngược lại, chào vụng thì chưa vào cuộc đã lộ ra mình non tay. Trong sinh hoạt dân gian, câu đầu tiên bao giờ cũng là bài kiểm tra đầu tiên.
Sâu hơn nữa, hai chữ "cũng phải — cũng vừa" phản ánh một nếp ứng xử rất Việt: giữ hoà khí bằng cách không để ai cảm thấy bị xem nhẹ. Người xưa hiểu rằng những va chạm lớn nhất trong cộng đồng thường bắt đầu từ chuyện ai được nhắc trước, ai bị bỏ quên.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian truyền miệng, không rõ ai đặt ra, không có tác giả và không gắn với một địa phương cụ thể nào. Kiểu câu mở đầu bằng chữ "đến đây" xuất hiện rất nhiều trong ca dao — người ta có thể "đến đây" rồi chào, rồi hỏi, rồi xin ở lại, mỗi tình huống một bài riêng. Vì thế, các câu cùng mở đầu bằng "đến đây" không phải là dị bản của nhau.
Ngay bản thân câu này cũng có nhiều lối chép, chữ nghĩa xê dịch và phần nối phía sau thì mỗi nơi một khác. Điều đó là bình thường: lời chào vốn được ứng tác tại chỗ, ai hát nấy sửa cho hợp với đám đông trước mặt.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: mở lời cũng là một kỹ năng phải học. Người ta hay dồn công sức vào phần nội dung mà xem nhẹ câu đầu tiên, trong khi câu đầu tiên quyết định người nghe có muốn nghe tiếp hay không.
Bài học thứ hai: đừng để ai cảm thấy bị bỏ quên. Cả câu ca dao chỉ làm mỗi việc là gọi tên đủ hai bên. Nghe thì đơn giản, nhưng trong thực tế, phần lớn tự ái nảy sinh chính từ chỗ có người bị nhắc sau hoặc không được nhắc.
Bài học thứ ba: khiêm tốn mà không rụt rè. Người hát nhận mình là khách mới đến, nhưng vẫn cất tiếng trước, vẫn chủ động chào. Đó là thế đứng đẹp — biết mình là ai mà không tự thu nhỏ.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, người mới đến một tập thể có thể học đúng cách này. Một câu chào chung, nhận mình là người mới, tỏ ý muốn học hỏi, không thiên vị nhóm nào — bấy nhiêu thôi đã đủ mở đường cho những ngày sau.
Trong hội họp và trong các buổi nói chuyện trước đám đông, nguyên tắc "chào cho khỏi sót ai" vẫn nguyên giá trị. Người dẫn chương trình khéo là người nhắc đủ các bên có mặt mà không biến lời chào thành một danh sách dài lê thê.
Trong quan hệ họ hàng, làng xóm, chuyện chào hỏi lại càng quan trọng. Đến một đám cưới, đám giỗ, biết chào trước ai và chào sao cho đủ là điều người lớn tuổi vẫn để ý. Câu ca dao này gợi ý một lối thoát rất hay cho người ngại: thay vì loay hoay tính thứ tự, hãy nói một câu bao được tất cả.
Với người trẻ ngại giao tiếp, bài học gọn nhất là: không cần câu chào hay, chỉ cần câu chào đủ và thật lòng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- "Lời chào cao hơn mâm cỗ" — nói thẳng giá trị của tiếng chào, đúng tinh thần bài ca dao.
- "Miếng trầu là đầu câu chuyện" — cách mở đầu bằng một cử chỉ thay cho lời.
- "Đến đây thì ở lại đây" — cũng là lối "đến đây" quen thuộc, nhưng chuyển sang lời giữ khách.
- "Nhập gia tuỳ tục" — nguyên tắc ứng xử của người mới đến một chỗ lạ.
- "Học ăn, học nói, học gói, học mở" — nhắc rằng cách nói năng là việc phải học tử tế.
Lời kết
Trước khi đố nhau, ghẹo nhau, thương nhau, người xưa chào nhau đã. Đến đây đông thật là đông chỉ là hai câu mở màn, nhưng nó cho thấy cả một nếp sống: vào chỗ đông người thì việc đầu tiên là làm sao cho không ai thấy mình bị bỏ ngoài. Cuộc hát nhờ thế mà bắt đầu trong tiếng cười, và câu chào ấy đến giờ vẫn còn dùng được.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
