Có những câu tục ngữ khiến người nghe bật cười vì đúng quá: “Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối”. Không đo đạc, không dụng cụ, người xưa vẫn diễn tả được sự chênh lệch độ dài ngày đêm giữa hai mùa bằng chính trải nghiệm của thân thể mình. Câu nói ấy đến nay vẫn được nhắc, vừa như một nhận xét về thời tiết, vừa như một lời than quen thuộc về thời gian trôi nhanh.
Nghĩa đen: ngày đêm dài ngắn theo mùa
Hai tháng được nhắc tới trong câu là tháng năm và tháng mười âm lịch. Tháng năm âm lịch rơi vào khoảng giữa năm dương lịch, giữa mùa hè ở miền Bắc nước ta. Tháng mười âm lịch rơi vào cuối năm dương lịch, khi đã sang mùa đông.
“Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng”: mùa hè, trời tối muộn và sáng rất sớm, đêm ngắn. Người làm đồng vừa đặt lưng xuống, tưởng chừng chưa kịp ngủ say thì gà đã gáy, trời đã hửng.
“Ngày tháng mười chưa cười đã tối”: mùa đông, trời sáng muộn mà tối sớm, ban ngày ngắn lại. Buổi làm việc như bị cắt ngắn, chưa kịp làm được bao nhiêu thì đã phải thu dọn về nhà.
Cơ sở thực tế của nhận xét này rất vững: độ dài ngày và đêm thay đổi theo mùa trong năm, mùa hè ngày dài đêm ngắn, mùa đông ngược lại. Đây là hiện tượng ai cũng cảm nhận được. Điều đáng nói là người xưa không diễn đạt bằng con số giờ phút, mà bằng hai hành động rất đời thường — nằm và cười. Chính lối nói phóng đại có duyên ấy khiến câu tục ngữ dễ nhớ đến vậy.
Cũng cần lưu ý: mức chênh lệch ngày đêm không giống nhau ở mọi nơi. Càng đi về phía nam, sự chênh lệch càng ít rõ rệt hơn so với phía bắc. Vì thế câu tục ngữ phản ánh cảm nhận của một vùng đất cụ thể, chứ không phải một con số áp dụng chung.
Nghĩa bóng: thời gian không đứng yên chờ ai
Nghĩa bóng đầu tiên là cảm giác về sự trôi chảy của thời gian. “Chưa nằm đã sáng”, “chưa cười đã tối” — cả hai vế đều dựng lên hình ảnh thời gian vụt qua trước khi người ta kịp làm gì. Đó là lời than muôn thuở, nhưng cũng là lời nhắc: quỹ thời gian mỗi ngày là có hạn và không giống nhau giữa các mùa.
Nghĩa bóng thứ hai gắn với nghề nông: phải liệu việc theo thời gian mình thật sự có. Người nông dân biết mùa hè ngày dài thì tranh thủ ra đồng từ sớm tinh mơ, nghỉ trưa lâu hơn cho đỡ nắng, chiều làm tiếp tới tối. Mùa đông ngày ngắn thì việc gì cần ánh sáng phải làm cho gọn, đừng để dở dang. Đây là tư duy sắp xếp công việc theo điều kiện khách quan, không phải theo ý muốn chủ quan.
Nghĩa bóng thứ ba, rộng hơn: đời người cũng có mùa. Có giai đoạn “ngày dài” — sức khỏe tốt, ít vướng bận, làm được nhiều việc. Có giai đoạn “ngày ngắn” — bận bịu, ràng buộc, sức lực hạn chế. Biết mình đang ở mùa nào để đặt mục tiêu cho vừa sức cũng là một dạng khôn ngoan.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, không rõ ai đặt ra và có từ bao giờ. Không có căn cứ nào để gán nó cho một tác giả hay một thời điểm cụ thể, nên tốt nhất là nhìn nhận đúng bản chất của nó: sản phẩm đúc kết chung của nhiều thế hệ.
Trong lời nói hằng ngày, câu này đôi khi chỉ được đọc một vế, thường là vế đầu, khi người ta muốn than đêm hè trôi nhanh. Cũng có cách đọc thay đổi vài chữ nhỏ ở hai vế, nhưng cấu trúc đối xứng “chưa… đã…” thì hầu như luôn được giữ, bởi chính nó tạo nên sức nặng và cái duyên của câu nói.
Cùng mạch tổng kết nhịp mùa trong năm, dân gian còn nhiều câu về tháng nào mưa, tháng nào rét, tháng nào cấy gặt. Câu tục ngữ này nằm trong nhóm đó, chỉ khác là nó nói về thứ vô hình hơn: độ dài của ánh sáng ban ngày.
Bài học rút ra
Thứ nhất, thời gian có sẵn mỗi ngày không phải lúc nào cũng như nhau. Ta hay mặc định một ngày là hai mươi tư giờ và lên kế hoạch như thể mùa nào cũng giống mùa nào. Người xưa thực tế hơn: họ tính theo lượng thời gian có ánh sáng, tức phần thời gian thật sự làm được việc. Bài học là hãy lập kế hoạch dựa trên quỹ thời gian thực có, không phải quỹ thời gian trên giấy.
Thứ hai, tranh thủ đúng lúc quan trọng hơn cố gắng dàn trải. Mùa hè ngày dài thì làm nhiều, mùa đông ngày ngắn thì làm gọn. Trong công việc cũng vậy: mỗi người có những khung giờ tỉnh táo nhất trong ngày và những giai đoạn thuận lợi nhất trong năm. Dồn việc quan trọng vào đúng những khoảng đó sẽ hiệu quả hơn nhiều so với làm đều đều bất kể lúc nào.
Thứ ba, cảm giác về thời gian thường đánh lừa ta. “Chưa nằm đã sáng” là cảm giác, không phải phép đo. Chính vì cảm giác dễ sai nên con người mới cần lịch, cần kế hoạch, cần ghi chép. Câu tục ngữ mô tả rất đúng cái cảm giác ấy, và cũng gián tiếp nhắc ta đừng chỉ tin vào nó.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong sinh hoạt gia đình, sự thay đổi độ dài ngày đêm theo mùa ảnh hưởng trực tiếp tới nếp nhà. Mùa đông trời tối sớm, trẻ con đi học về là đã nhá nhem, nên nhiều gia đình chuyển giờ ăn tối và giờ học bài sớm hơn. Mùa hè trời sáng sớm thì thích hợp cho việc dậy sớm tập thể dục, đi chợ, làm việc nhà trước khi nắng gắt.
Trong công việc ngoài trời — xây dựng, nông nghiệp, vận chuyển, chụp ảnh — việc tính đúng số giờ có ánh sáng là chuyện thiết thực hàng ngày. Một đội thợ mùa đông phải bố trí lại trình tự công việc để phần cần ánh sáng tự nhiên làm xong trước khi trời tối.
Trong học tập, học sinh mùa đông thường khó dậy sớm hơn. Thay vì ép mình theo một thời khóa biểu cứng nhắc quanh năm, có thể điều chỉnh: mùa đông học buổi tối sớm hơn, mùa hè tận dụng buổi sáng sớm mát mẻ.
Và ở mức đơn giản nhất, câu tục ngữ là lời nhắc để không tiếc nuối. Ngày ngắn hay dài thì cũng trôi qua như nhau. Điều quyết định không phải trời cho ta bao nhiêu giờ, mà là ta đã dùng những giờ ấy vào việc gì.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Tháng giêng rét đài, tháng hai rét lộc, tháng ba rét nàng Bân” — tổng kết các đợt rét đặc trưng của đầu năm âm lịch.
- “Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt” — nhận diện tháng dễ có mưa lụt để lo chuẩn bị.
- “Nắng tốt dưa, mưa tốt lúa” — mỗi kiểu thời tiết đều hợp với một loại cây trồng.
- “Nhất thì, nhì thục” — làm đúng thời vụ là yếu tố quan trọng hàng đầu của nhà nông.
- “Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa” — kinh nghiệm nhìn trời đêm để đoán thời tiết hôm sau.
- “Trăng mờ tốt lúa nỏ, trăng tỏ tốt lúa sâu” — quan sát trăng để liên hệ với tình hình mùa màng ở từng loại ruộng.
Lời kết
“Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối” là kiểu tục ngữ rất Việt Nam: nói chuyện thiên nhiên bằng giọng dí dỏm, lấy chính thân thể và sinh hoạt của mình làm thước đo. Người xưa dùng nó để liệu việc đồng áng cho vừa với ánh sáng trời cho. Người nay đọc lại, ngoài kiến thức về nhịp mùa, còn nhận thêm một lời nhắc nhẹ mà thấm: thời gian luôn ngắn hơn ta tưởng, nên việc gì đáng làm thì đừng để đến lúc trời sập tối.
Ảnh minh hoạ: Jorge Láscar — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
