Ca dao Việt có nhiều bài tả nỗi nhớ, nhưng bài Đêm qua ra đứng bờ ao đặc biệt ở chỗ nó gần như không tả người, chỉ tả cảnh. Vậy mà đọc xong lại thấy rõ một dáng người đứng lặng bên bờ ao giữa đêm, nhìn quanh mà chẳng bấu víu được vào đâu.
Bài thường được chép: “Đêm qua ra đứng bờ ao / Trông cá cá lặn trông sao sao mờ / Buồn trông con nhện chăng tơ / Nhện ơi nhện hỡi nhện chờ mối ai / Buồn trông chênh chếch sao Mai / Sao ơi sao hỡi nhớ ai sao mờ.”
Nghĩa đen: cá, sao, nhện và một đêm không ngủ
Bờ ao là chỗ quen thuộc nhất của nhà quê Bắc Bộ: cái ao trước nhà hay đầu ngõ, nơi người ta rửa rau, vo gạo, giặt giũ. Ra đứng bờ ao giữa đêm thì chẳng để làm gì cả — đó là hành động của một người không ngủ được, ra ngoài cho khuây.
Người ấy trông cá, nhưng cá lặn xuống đáy. Trông sao, nhưng sao mờ đi. Đêm hôm nhìn xuống mặt ao vốn chỉ thấy bóng sao in trên nước; cá quẫy một cái là bóng tan. Hai hình ảnh đầu tiên đều là hình ảnh của sự hụt hẫng: tìm cái gì cũng không thấy, bám vào đâu cũng trượt.
Con nhện chăng tơ lại là chuyện khác. Nhện giăng tơ trong đêm, kiên nhẫn chờ con mồi vướng vào. Chữ “mối” ở đây có hai lớp: vừa là mối tơ, đầu sợi tơ, vừa gợi tới mối manh, mai mối trong chuyện dựng vợ gả chồng. Hỏi nhện chờ mối ai chính là hỏi thay cho lòng mình.
Sao Mai là ngôi sao sáng mọc phía đông lúc gần sáng. Nhìn thấy sao Mai “chênh chếch” nghĩa là người ấy đã đứng đó gần trọn một đêm. Cái mốc thời gian này được nói rất kín, không cần đến chữ “thức trắng” nào.
Nghĩa bóng: nỗi nhớ không có chỗ gửi
Toàn bài không có một câu nào nói tới người thương. Không tên, không hẹn ước, không kỷ niệm. Nhưng qua chuỗi động tác nhìn ngắm và hỏi han vô vọng, người đọc hiểu ngay rằng nhân vật đang nhớ một ai đó và không biết làm gì với nỗi nhớ ấy.
Cách kết cấu của bài rất đáng để ý: ba lần “trông”, hai lần “buồn trông”, và cứ mỗi lần trông là một lần thất vọng. Cá lặn, sao mờ, nhện thì mải giăng tơ. Cảnh vật không đáp lời, cũng giống như người kia không có mặt. Người xưa gọi lối viết ấy là mượn cảnh nói tình.
Hai câu hỏi cuối mới là chỗ đau nhất. Hỏi nhện chờ mối ai, hỏi sao nhớ ai — hỏi mà biết chắc không có câu trả lời. Thực ra người hỏi đang nói về chính mình: tôi cũng đang chờ, cũng đang nhớ, và cũng chẳng biết mình chờ có được gì không.
Câu “nhện chờ mối ai” còn hé lộ một nỗi lo cụ thể: chuyện mai mối. Với người con gái xưa, tình cảm dù sâu tới đâu cũng phải qua cửa mối manh và sự đồng ý của cha mẹ. Ngồi chờ một mối manh chưa biết có tới hay không, đó là cảnh ngộ rất thật của nhiều người.
Nguồn gốc và các dị bản
Bài này là ca dao dân gian, không rõ tác giả và không rõ thời điểm ra đời. Nó được truyền miệng rộng rãi rồi được chép lại trong nhiều tuyển tập ca dao; không nên gán nó cho một tác giả hay một tích truyện cụ thể nào.
Về dị bản, câu mở đầu có nơi hát “Đêm đêm ra đứng bờ ao” thay vì “Đêm qua”, và ý nghĩa đổi hẳn: “đêm qua” là một đêm cụ thể, còn “đêm đêm” là chuyện lặp lại nhiều đêm, nỗi nhớ thành thói quen. Câu “Buồn trông chênh chếch sao Mai” ở bản khác là “Buồn trông chênh chếch sao mai” hoặc “Đêm đêm tưởng dải Ngân Hà” khi bài được nối thêm.
Bài cũng thường được hát nối với những câu khác cùng mạch nhớ thương, chẳng hạn “Đêm đêm tưởng dải Ngân Hà / Mối sầu tay bắc, tay Ngưu Lang… ” tuỳ vùng và tuỳ người hát. Việc các cặp lục bát rời được ghép lại thành bài dài hơn là chuyện phổ biến trong ca dao, và cũng vì thế mà rất khó nói bản nào là bản gốc.
Bài học rút ra
Thứ nhất, cảnh vật phản chiếu lòng người. Cùng một bờ ao, hôm vui thì thấy trăng đẹp cá quẫy, hôm buồn thì thấy cá lặn sao mờ. Hiểu điều này giúp ta bớt vội tin vào những phán đoán đưa ra lúc tâm trạng đang nặng nề.
Thứ hai, chờ đợi mà không nói ra là sự chờ đợi mệt nhất. Nhân vật trong bài không nhắn ai, không hỏi ai, chỉ đứng và hỏi mấy con vật vô tri. Suốt đêm ấy chẳng có gì thay đổi ngoài việc trời sáng. Nỗi lòng cần có chỗ để nói, dù chỉ là một người bạn.
Thứ ba, hình ảnh con nhện là một lời nhắc hai mặt. Nhện chờ mồi nhưng vẫn giăng tơ, vẫn làm việc của nó. Chờ đợi mà vẫn sống cho ra sống thì khác hẳn với chờ đợi bằng cách bỏ mặc mọi thứ.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ai cũng có những đêm bờ ao của riêng mình: một mối tình chưa ngã ngũ, một người đã đi xa, một kết quả đang chờ mà chưa biết ra sao. Bài ca dao không khuyên ta phải mạnh mẽ lên, nó chỉ cho thấy cái đêm ấy trông như thế nào. Đôi khi được gọi đúng tên nỗi buồn của mình đã là một sự nhẹ nhõm.
Điều thực tế nên rút ra là đừng để nỗi nhớ nằm mãi ở dạng độc thoại. Người xưa không có cách nào khác ngoài hỏi cá hỏi sao; còn hôm nay, một cuộc gọi, một tin nhắn, một câu hỏi thẳng thắn có thể chấm dứt hàng tháng phỏng đoán. Nếu đã hỏi mà câu trả lời không như mong, ít ra ta cũng thôi phải đứng bờ ao.
Với người thân trong nhà, bài ca dao gợi ý một cách quan tâm: hãy để ý những đêm ai đó trở dậy, những buổi ngồi thẫn thờ. Không cần hỏi dồn, chỉ cần có mặt. Nhiều khi một người ngồi cạnh còn có giá trị hơn mọi lời khuyên.
Những câu ca dao cùng chủ đề
- “Khăn thương nhớ ai, khăn rơi xuống đất” — cũng là một đêm thức trắng, hỏi vật thay lời.
- “Nhớ ai bổi hổi bồi hồi / Như đứng đống lửa như ngồi đống than” — nỗi nhớ tả bằng cảm giác thân thể.
- “Nhớ ai ra ngẩn vào ngơ / Nhớ ai, ai nhớ, bây giờ nhớ ai” — nỗi nhớ khiến người thẫn thờ.
- “Thuyền ơi có nhớ bến chăng / Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền” — chờ đợi bên sông nước.
- “Qua đình ngả nón trông đình / Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu” — mượn vật để đo nỗi thương.
- “Trèo lên cây bưởi hái hoa / Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân” — nỗi tiếc khi chờ đợi không thành.
Lời kết
Đêm qua ra đứng bờ ao chỉ có sáu dòng, không một lời than trách, không một chữ nói tới người mình nhớ. Nhưng cá lặn, sao mờ, con nhện lặng lẽ giăng tơ và ngôi sao Mai chênh chếch cuối trời đã nói hết. Đó là cách người xưa gửi lòng mình vào cảnh vật, và cũng là lý do bài ca dao ấy còn khiến người đọc hôm nay thấy nao lòng.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
