Ngày nay ai cũng có đồng hồ trong túi, nhưng tiếng Việt vẫn giữ lại cách đếm thời gian của người xưa trong một cụm quen thuộc: “Đêm năm canh, ngày sáu khắc”. Nghe qua tưởng chỉ là chuyện tính giờ, nhưng cụm từ này đi vào lời ăn tiếng nói với một sắc thái riêng — nó thường xuất hiện khi người ta nói về những nỗi niềm kéo dài không dứt.
Nghĩa đen: canh của đêm, khắc của ngày
Thời chưa có đồng hồ, người Việt chia trọn vòng một ngày đêm thành hai phần theo mặt trời. Phần đêm, tính từ lúc trời tối hẳn đến lúc rạng sáng, được chia làm năm canh: canh một, canh hai, canh ba, canh tư, canh năm. Canh ba là giữa đêm, sâu nhất và vắng nhất; canh năm là lúc gà bắt đầu gáy, người làm đồng trở dậy. Mỗi canh dài chừng hai giờ đồng hồ theo cách tính ngày nay.
Phần ban ngày, từ lúc trời sáng đến lúc trời tối, được chia làm sáu khắc. Mỗi khắc vì thế dài hơn một canh một chút. Ban ngày người ta nhìn bóng nắng mà đoán khắc, còn ban đêm thì dựa vào tiếng trống, tiếng mõ cầm canh, vào tiếng gà, hoặc đơn giản là vào vị trí của trăng sao trên trời.
Ghép lại, đêm năm canh, ngày sáu khắc chính là cách nói gọn cho trọn một vòng ngày đêm, không sót một quãng nào.
Nghĩa bóng: suốt cả ngày lẫn đêm, không lúc nào nguôi
Đã có cách nói “suốt ngày đêm” rồi, vậy vì sao người xưa còn dùng cụm dài dòng hơn? Vì cách nói tách bạch từng canh từng khắc gợi ra cảm giác thời gian trôi rất chậm, đếm được từng đoạn một. Người ngủ ngon thì chẳng biết đến canh nào cả; chỉ người nằm thao thức mới nghe hết trống canh một rồi canh hai, canh ba.
Cho nên trong ca dao và trong lời than của người xưa, cụm từ này hầu như luôn gắn với những tâm trạng nặng: nỗi nhớ người đi xa, nỗi lo cơm áo, nỗi buồn của người vợ chờ chồng, nỗi trằn trọc của người mang việc chưa xong. Nói “đêm năm canh, ngày sáu khắc” là nói rằng nỗi ấy không buông mình ra lúc nào.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Cách chia canh, chia khắc là lối tính thời gian cũ, dùng chung trong nhiều vùng văn hoá phương Đông, đi vào tiếng Việt từ rất lâu; không thể nói chắc ai là người đầu tiên dùng cụm này. Điều thấy rõ là nó đã thành lối nói quen, có mặt trong ca dao, trong truyện thơ và trong lời kể dân gian.
Tiếng Việt còn giữ nhiều dấu vết khác của lối tính ấy: “nửa đêm canh ba”, “trống canh”, “thức trắng năm canh”, “gà gáy canh năm”. Cùng chỉ ý suốt ngày đêm, ta còn có “ngày đêm không nghỉ”, “sớm hôm”, “thức khuya dậy sớm”. So với chúng, cụm “đêm năm canh, ngày sáu khắc” cổ hơn và tình hơn.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là người xưa rất coi trọng việc chia nhỏ thời gian. Không có đồng hồ, họ vẫn tìm cách đặt tên cho từng quãng để biết mình đang ở đâu trong ngày, biết lúc nào ra đồng, lúc nào nghỉ, lúc nào đổi phiên canh gác. Đó là ý thức tổ chức đời sống, chứ không phải sự tuỳ tiện như nhiều người vẫn tưởng về nếp sống ngày trước.
Bài học thứ hai là thời gian dài hay ngắn tuỳ lòng người. Cùng một đêm, người ngủ ngon thấy vụt qua, người thao thức thấy dài đằng đẵng. Điều này nhắc ta rằng nhiều khi cái mệt không nằm ở khối lượng công việc mà ở chỗ ta để tâm trí bị một nỗi lo chiếm giữ suốt ngày đêm.
Bài học thứ ba là biết đặt nỗi lo xuống đúng lúc. Người xưa gọi tên nỗi trằn trọc ấy chứ không giấu nó đi. Gọi tên được thì mới xử lý được: chuyện nào giải quyết được thì bắt tay làm cho xong, chuyện nào chưa đến lúc thì tạm gác lại để ngủ, vì sáng mai còn cần sức. Thức trắng năm canh vì một việc không thể giải quyết trong đêm là tự làm hao mình mà việc vẫn nguyên đó.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Cách chia canh, chia khắc có một điểm rất hiện đại: nó gắn nhịp làm việc với nhịp của trời đất. Người xưa thức theo mặt trời, ngủ khi trời tối, và cơ thể quen với vòng ấy. Hôm nay ánh sáng nhân tạo và màn hình điện thoại đã kéo dài ban ngày một cách giả tạo, khiến nhiều người ngủ muộn triền miên. Trở lại với nhịp đơn giản — tối thì giảm ánh sáng, đến giờ thì đi nằm — chính là học lại điều mà người xưa làm tự nhiên.
Trong công việc, có thể mượn tinh thần chia khắc để sắp xếp một ngày: chia ngày thành vài quãng lớn, mỗi quãng làm một loại việc, thay vì để công việc chảy lẫn vào nhau từ sáng đến khuya. Cách này giúp ta biết mình đã làm được gì, và quan trọng hơn, biết lúc nào thì được phép dừng.
Trong gia đình, cụm từ cũ này còn nhắc một điều tình cảm: những người thức trắng vì ta thường không kể ra. Cha mẹ thức canh con ốm, người vợ người chồng nằm thao thức lo chuyện tiền nong, ông bà trở mình vì nhớ con cháu ở xa. Một câu hỏi thăm đúng lúc đôi khi đáng giá hơn nhiều lời an ủi chung chung.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối — người xưa để ý cả độ dài ngắn của ngày đêm theo mùa.
- Thức khuya mới biết đêm dài — trải qua rồi mới hiểu, nghe kể thì không thấm.
- Lao xao gà gáy rạng ngày — tiếng gà báo canh năm, mở đầu một ngày của nhà nông.
- Ngày rộng tháng dài — nhắc rằng có những việc không cần phải vội.
- Thì giờ là vàng bạc — mặt khác, thời gian đã trôi thì không mua lại được.
- Việc hôm nay chớ để ngày mai — dồn việc lại chính là nguồn gốc của những đêm mất ngủ.
Lời kết
“Đêm năm canh, ngày sáu khắc” là một cụm từ cũ mà nghe vẫn còn ấm, bởi nó vừa cho ta thấy cách người xưa sắp đặt ngày giờ, vừa chở theo những đêm thao thức của bao nhiêu đời người. Giữ lại cách nói ấy cũng là giữ lại một lời nhắc: hãy sống cho hết ngày của mình, rồi đến đêm thì để cho lòng được nghỉ.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
