Có những câu tục ngữ ngắn mà vẽ được cả một trật tự xã hội. Đất vua, chùa làng, phong cảnh Bụt là một câu như thế. Chỉ sáu chữ, người xưa đã phân định rành mạch ba tầng của cải trong đời sống làng xã: cái thuộc về nhà nước, cái thuộc về cộng đồng, và cái thuộc về tất cả mọi người.
Nghĩa đen của câu tục ngữ
"Đất vua" nói tới quan niệm xưa rằng ruộng đất trong nước đều thuộc quyền của nhà vua; dân được cày cấy, được hưởng hoa lợi và có nghĩa vụ đóng góp, nhưng quyền cao nhất trên đất đai không thuộc về một cá nhân nào.
"Chùa làng" chỉ ngôi chùa do dân làng góp công góp của dựng nên, do làng trông nom, sửa sang. Chùa không phải của riêng ai, kể cả người bỏ tiền nhiều nhất, mà là nơi sinh hoạt tín ngưỡng chung của cả làng.
"Phong cảnh Bụt" chỉ cảnh vật thiên nhiên: núi non, sông nước, cây cối, mây trời. Người xưa gọi đó là của Bụt, tức là của cõi thiêng, của trời đất, không ai chiếm làm của riêng được. Ai đi qua cũng được ngắm, được hưởng.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Nghĩa bóng của câu là một cách sắp xếp rất sáng rõ về quyền sở hữu và trách nhiệm. Mỗi thứ đều có chủ, nhưng chủ ở đây phần lớn là cái chung chứ không phải một cá nhân. Từ đó suy ra thái độ cần có: cái gì của chung thì phải cùng giữ, và không ai được biến của chung thành của riêng.
Câu tục ngữ còn hàm một ý an ủi rất đẹp. Người nghèo không có tấc đất cắm dùi, không có tiền dựng nhà cao, nhưng cảnh núi non sông nước thì họ hưởng ngang với bất cứ ai. Cái đẹp của trời đất không phân biệt giàu nghèo.
Cần nói rõ, câu này phản ánh cách nghĩ về sở hữu của xã hội quân chủ ngày trước. Ngày nay chế độ sở hữu đã khác, nhưng phần cốt lõi về ý thức giữ gìn của chung thì vẫn nguyên giá trị.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu tục ngữ ra đời từ khi nào và không nên gán cho một nhân vật hay mốc lịch sử cụ thể nào. Nó gắn với đời sống làng xã cổ truyền, nơi đình và chùa là hai công trình chung quan trọng bậc nhất, được cả làng góp sức dựng lên và cùng nhau gìn giữ.
Câu thường được nhắc nguyên vẹn theo nhịp hai chữ một, dễ thuộc dễ nhớ. Trong lời ăn tiếng nói, người ta hay mượn vế cuối để nói về những gì thuộc về tất cả mọi người, chẳng ai được độc chiếm.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là phân biệt rạch ròi của chung và của riêng. Nhiều mâu thuẫn trong xóm ngõ bắt đầu từ chỗ nhập nhằng: lấn dần ra lối đi chung, chiếm một mảng sân chung để đồ, dựng mái che ra phần đất công. Người xưa gọi tên rõ ràng từng loại của cải chính là để tránh cái nhập nhằng ấy.
Bài học thứ hai là trách nhiệm đi kèm với quyền hưởng. Đã cùng hưởng ngôi chùa, con đường, bến nước thì cùng phải góp công gìn giữ. Ngày trước, việc quét dọn sân đình, sửa mái chùa, khơi giếng làng đều là việc luân phiên của các gia đình trong làng, không ai đứng ngoài.
Bài học thứ ba là thái độ với thiên nhiên. Coi phong cảnh là của Bụt tức là đặt nó vào chỗ đáng tôn trọng, không phải thứ để khai thác cạn kiệt hay bôi bẩn tuỳ tiện. Cách nghĩ ấy rất gần với ý thức bảo vệ môi trường mà ngày nay ta đang cố xây dựng.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở khu dân cư, tinh thần câu tục ngữ thể hiện qua những việc rất cụ thể: không lấn chiếm vỉa hè và lối đi chung, giữ sạch hành lang, sân chơi, nhà văn hoá; góp phần chăm sóc cây xanh và đèn đường. Đó chính là "chùa làng" của thời nay.
Khi đi tham quan, vãn cảnh chùa chiền, đền miếu hay danh thắng, hãy nhớ vế "phong cảnh Bụt". Giữ trật tự, ăn mặc chỉnh tề nơi thờ tự, không viết vẽ lên di tích, không bẻ cành hái hoa, không xả rác. Cảnh đẹp còn nguyên thì người sau còn được hưởng như mình.
Với con trẻ, có thể dạy rất đơn giản: đồ chơi ở sân chơi công cộng là của tất cả các bạn, chơi xong phải cất lại; ghế đá, cây xanh trong công viên là của chung, không được phá. Trẻ hiểu khái niệm của chung từ sớm thì lớn lên sẽ tự nhiên biết giữ gìn.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tấc đất tấc vàng — đất đai quý giá, nên càng phải rành mạch chuyện ranh giới.
- Đất có lề, quê có thói — mỗi nơi một lệ riêng cần được tôn trọng.
- Ăn cây nào rào cây ấy — hưởng của nơi nào thì có trách nhiệm giữ gìn nơi ấy.
- Của mình thì giữ bo bo, của người thì bỏ cho bò nó ăn — chê thói chỉ chăm chăm phần riêng mà bỏ mặc phần chung.
- Đất lành chim đậu — nơi được giữ gìn tử tế thì người tìm về.
Lời kết
Đất vua, chùa làng, phong cảnh Bụt là câu tục ngữ của một thời đã xa, nhưng cách nó phân định của chung và của riêng thì vẫn còn dùng được nguyên vẹn. Điều đáng giữ nhất từ câu nói ấy là ý thức rằng phần lớn những gì làm nên chất lượng sống của ta đều là của chung, và của chung chỉ đẹp khi mọi người cùng có trách nhiệm với nó.
