Có câu ca dao chỉ hai dòng mà mượn chuyện làm vườn để nói chuyện làm người:
Đất tốt trồng cây rườm rà
Những người thanh lịch nói ra dịu dàng
Nghĩa đen: đất thế nào thì cây thế ấy
Người làm vườn hiểu ngay vế đầu. Đất tốt là đất tơi, nhiều mùn, giữ ẩm mà vẫn thoát nước; trồng trên đó thì cây bén rễ nhanh, cành lá sum suê — đúng chữ rườm rà trong câu ca, ở đây là khen tươi tốt chứ không phải chê lôi thôi.
Ngược lại, trên đất bạc màu, đất pha sỏi thì cây mọc chậm, thân gầy, lá thưa. Cùng một giống, cùng một bàn tay chăm mà hai mảnh đất khác nhau cho hai dáng cây khác nhau.
Nghĩa bóng: lời nói lộ ra cái nền nuôi mình
Vế sau mới là chỗ người xưa muốn tới: ai lớn lên trong một nếp nhà tử tế, sống giữa những người biết giữ ý, thì lời nói ra thường nhã nhặn, dễ nghe. Chữ thanh lịch ở đây không nói áo quần hay tiền bạc, mà chỉ cái nền bên trong: biết nghĩ đến người đối diện, biết dừng đúng chỗ. Còn dịu dàng không phải là nói năng yếu ớt cho vừa lòng ai: người dịu dàng vẫn nói được điều khó nói, chỉ là nói theo cách không làm người ta đau vô cớ.
Chỗ sâu nhất nằm ở chữ “đất”: người xưa không bảo ai sinh ra đã sẵn nhã nhặn hay thô lỗ, mà nói tới cái nền — nhà cửa, xóm giềng, thầy bạn, sách vở — thứ nuôi người ta lớn lên từng ngày.
Bài học rút ra
Một là để ý tới lời mình nói, vì nó khai ra về mình nhiều hơn ta tưởng. Lúc bực bội, lúc nói với người yếu thế hơn mình — những lúc ấy cái nền bên trong hiện ra rất rõ.
Hai là ai cũng đang làm “đất” cho một người nào đó: cha mẹ là đất của con, người đi trước là đất của lớp sau. Đứa trẻ nghe người lớn trong nhà nói năng nhã nhặn suốt mười mấy năm thì tự nhiên có cách nói ấy.
Ba là chỗ cần cẩn thận nhất: đừng lấy câu này ra mà coi thường ai. Đất bạc màu vẫn cải tạo được bằng phân xanh, bằng tro trấu, bằng vài vụ chăm bón. Người lớn lên thiếu thốn nề nếp vẫn tự học lấy cách cư xử tử tế, nhiều khi còn giữ kỹ hơn người sẵn có.
Những câu cùng ý
- Chim khôn kêu tiếng rảnh rang, người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe — cùng một ý, mượn tiếng chim.
- Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau — lời khuyên quen thuộc nhất.
- Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng — sức tác động của chỗ mình sống.
Đôi lời về câu ca này
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ có từ bao giờ, không gán được cho ai. Bản thường gặp còn chép tiếp hai dòng đối lại về đất xấu và lời thô, nhưng chữ dùng mỗi nơi mỗi khác nên đây chỉ nêu ý. Cứ xem là lời để tham khảo, vì có chỗ nay đã khác. Ngay chữ rườm rà là một ví dụ: xưa nó khen cây sum suê, nay hầu như chỉ dùng để chê — thủ tục rườm rà, ăn mặc rườm rà — nên không ít người trẻ đọc câu ca này lại tưởng người xưa đang chê. Còn cái “đất” nuôi lời ăn tiếng nói nay rộng ra ngoài nhà, ngoài xóm: trẻ con nhặt giọng từ trong điện thoại, từ mấy đoạn phim ngắn, những chỗ cha mẹ không ngó hết được.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
