Chỉ vài chữ mà dựng lên được cả hai đầu của một cái thang: bên này là thứ hàng quý bán theo lạng, bên kia là bó củi chất ngoài hè. Đắt ra quế, ế ra củi là một câu như thế.
Quế và củi: hai đầu của một cây
Quế là vỏ cây quế, bóc ra phơi khô rồi cuộn lại, dùng làm thuốc, làm gia vị. Vì công dụng ấy mà quế thuộc hàng có giá, cân đong cẩn thận chứ không bán đổ bán tháo.
Củi thì ngược hẳn, là phần gỗ đem đốt. Đó là cách dùng rẻ nhất mà một thân cây có thể nhận: cháy hết là xong, chẳng còn gì để tiếc.
Chỗ sắc sảo của câu tục ngữ nằm ở đây: cây quế cũng là cây. Nếu không ai cần vỏ quế nữa thì thân ấy, cành ấy rốt cuộc cũng chỉ để chụm bếp. Vẫn là thứ ấy, không hề đổi chất, mà cái giá rơi từ trên xuống tận đáy.
Nghĩa bóng: giá là do lòng người chuộng
Điều ông bà nhìn ra là cái giá phần lớn do có người cần hay không, chứ không nằm trọn trong bản thân món hàng. Cái quý của quế nằm ở chỗ có người sẵn lòng trả tiền cho nó.
Từ đó suy ra vế thứ hai, cay đắng hơn: cùng một con người, một tay nghề, chỗ đứng có thể đổi hẳn khi thời thế đổi. Người thợ giỏi một nghề đang thịnh thì ai cũng tìm; nghề ấy nguội đi, người thợ vẫn tay nghề ấy mà bỗng ngồi không. Cùng mạch với nó có Được mùa cau, đau mùa lúa; còn để an ủi lúc ế thì có Vàng thật không sợ lửa.
Bài học và cách dùng hôm nay
Đầu tiên là phân biệt cái giá với cái chất. Giá lên xuống theo mùa, theo mốt, theo đám đông. Còn cái chất thật của món hàng — bền không, dùng được việc gì — thì ít đổi hơn nhiều.
Thứ hai là lời dặn cho lúc đang được giá. Lúc mình là quế, rất dễ tưởng cái giá ấy hoàn toàn do mình xứng đáng, mà một phần không nhỏ của nó là do thời. Biết vậy để lúc đắt hàng thì lo tích cóp, lo học thêm nghề.
Thứ ba là lời dặn cho lúc ế. Bị coi như củi không có nghĩa là mình đã thành củi; vỏ quế nằm trong kho chờ mùa sau vẫn là vỏ quế. Chuyện nông sản là ví dụ rõ nhất: một loại trái cây được thu mua mạnh thì giá vọt lên, cả vùng đổ xô trồng theo, vài vụ sau lại rớt giá thảm. Bài học không phải là đừng trồng, mà là đừng dồn tất cả vào một thứ đúng lúc nó đang đắt nhất.
Đôi lời về câu này
Câu này không rõ xuất xứ, không gắn với tên tuổi nào, là lời truyền miệng sinh ra từ chuyện buôn bán và chuyện làm rừng. Cứ xem là kinh nghiệm để tham khảo, có chỗ nay đã khác. Ngày trước người bán ngồi chợ này không biết chợ bên kia đang trả bao nhiêu, nên cùng một bó hàng mà nơi bán được giá quế, nơi bán như giá củi. Nay giở điện thoại ra hỏi giá vài giây là biết, khoảng chênh giữa các chợ hẹp lại nhiều. Cái lên xuống theo mùa thì vẫn còn nguyên đó, nhưng phần thiệt vì không biết giá thì người bán hôm nay đã tự tránh được.
Ảnh minh hoạ: Christophe95 — giấy phép CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.
